Rushdie: literatura opiera się opresji, jednak pisarze nie są aż tak silni

Salman Rushdie był w piątek gościem organizowanego w Łodzi festiwalu idei Igrzyska Wolności, gdzie mówił o literaturze i wolności słowa. Podczas spotkania wspominał zamach na swoje życie, który miał miejsce w 2022 roku; podczas wykładu pisarz został zaatakowany przez napastnika, który zadał mu kilkanaście ciosów nożem. W następstwie ataku stracił wzrok w jednym oku.

Jak mówił, wydarzenie to nie zmieniło jego osobowości ani sposobu pisania, zrozumiał jedynie, że dostał „dodatkowy kawałek życia” i powinien spożytkować go na pisanie i mówienie o tym, co jest dla niego naprawdę ważne. Jednym z takich zagadnień jest wolność słowa. Zdaniem Rushdiego, pisarze i poeci są pierwszymi osobami, którym zamyka się usta, bo są niebezpieczni.

- Sztuka i literatura są bardzo silne, są w stanie oprzeć się opresji, ale pisarze nie są aż tak silni, jak ich dzieła. Są bardzo delikatni. Trzeba chronić pisarzy. (...) Żyjemy w czasach, w których sztuka jest postrzegana jako wróg. Spójrzmy na reżim amerykański, który pogardza artystami, pogardza dziennikarzami. Reżim autorytarny zawsze chce kontrolować narrację w swoim kraju — zaznaczył.

W opinii pisarza łatwo jest bronić wolności słowa ludzi, z którymi się zgadzamy albo tych, którzy nas w ogóle nie obchodzą. Jednak wielu z nas oblewa test wolności słowa, jakim jest umiejętność przyznawania prawa do głoszenia poglądów także ludziom, których nie popieramy i nie lubimy.

Spytany, w jaki sposób traktować słowa polityków, np. reprezentującego rząd Donalda Trumpa Steve'a Witkoffa, który powiedział o Władymirze Putinie, że jest humanitarny, Rushdie poradził, by odpowiedzieć zdecydowanie - „jeśli Witkoff mówi coś idiotycznego, to ja mogę powiedzieć mu, że jest idiotą i to jest moja wolność słowa”.

- Demokracja wymaga niezgody, wymaga sporu i musimy tego chronić. Nawet jeśli oznacza to tolerowanie ludzi, którzy niekoniecznie będą nas tolerować — dodał.

Zdaniem pisarza w momencie pojawienia się internetu nieprawda wygrała z prawdą. Jak mówił, dzięki temu medium kłamstwa mnożą się z ogromną prędkością i cały świat może czytać je w tym samym czasie. 

Mówiąc o roli współczesnego pisarza, Rushdie wyjaśnił, że nie ma zamiaru narzucać kolegom po piórze jednego schematu postępowania. - Są pisarze, którzy zachowują prywatność i chcą tylko i wyłącznie zajmować się swoją pracą. Nie chcą podejmować publicznych tematów, bo to nie leży w ich naturze. To też jest w porządku. Ale są też tacy, którzy są wystarczająco głupi, żeby wypowiadać się w kwestiach publicznych. No i wtedy wpada się w kłopoty - dodał.

Jako przykład książki, która może zmienić życie człowieka, podał „Chatę wuja Toma” Harriet Beecher Stowe, bo spowodowała ona zmianę podejścia do niewolnictwa. Dla niego samego taką pozycją była „Alicja w krainie czarów” Lewisa Carrola, którą przeczytał jako dziecko, zna niemal na pamięć i po którą sięga do dziś — bo była pierwszą z magicznych książek, jaka poznał.  

Podczas spotkania w Łodzi Rushdie opowiadał też, że jest wielkim wielbicielem polskiej poezji i do swoich przyjaciół zaliczał nieżyjącego już Adama Zagajewskiego. W Berkeley poznał również Czesława Miłosza. Z poetów, których bardzo ceni, wymienił Zbigniewa Herberta i Wisławę Szymborską.

Przed spotkaniem na Igrzyskach Wolności Rushdie miał okazję zajrzeć do Szkoły Filmowej w Łodzi. Jak mówił, bardzo interesuje go kinematografia, a w młodości duże wrażenie wywarły na niego filmy Andrzeja Wajdy - m.in. „Popiół i diament”, a także „Rękopis znaleziony w Saragossie” Wojciecha Hasa i filmy Krzysztofa Kieślowskiego i Krzysztofa Zanussiego.(PAP)

agm/ aszw/