Medioznawczyni: żałoba to nie clickbait, a czarne logotypy w mediach to za mało

Medioznawczyni dr Weronika Dopierała-Kalińska, adiunktka na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM, podkreśliła w rozmowie z PAP, że traumatyczne wydarzenie społeczne, takie jak sobotni zamach w Krakowie, naturalnie staje się przewodnim tematem agendy medialnej.

- W sytuacji, w której informacje o zdarzeniu napływają w warunkach chaosu i silnych emocji, kluczowym zadaniem mediów staje się rzetelne raportowanie, oddzielanie faktów od spekulacji i nieuleganie presji dostarczania coraz to nowszych doniesień. To szczególnie istotne wobec dezinformacji rozpowszechnianej głównie w mediach społecznościowych, gdzie szybkość obiegu informacji nie zawsze idzie w parze z ich wiarygodnością – powiedziała PAP ekspertka.

Dodała, że klasyczne funkcje mediów obejmują jednak nie tylko informowanie, ale także interpretowanie otaczającej nas rzeczywistości, co w warunkach żałoby narodowej – jak podkreśliła - nabiera szczególnego znaczenia.

- To media wspierają społeczeństwo w konstruowaniu ram dla zbiorowego przeżywania straty, a jednocześnie mogą przyczyniać się do odbudowy ładu społecznego, w tym poczucia względnego bezpieczeństwa. W obliczu tragedii reporterzy i reporterki stają się pewnego rodzaju przewodnikami żałoby, prowadzą odbiorców przez emocje i gesty solidarności, które są adekwatne w przestrzeni publicznej. Media wskazują tym samym sposób, w jaki społeczeństwo może przepracować lęk i poczucie bezsilności – powiedziała.

Wskazała, że w tym kontekście zmiany w ramówkach, rezygnacja z programów rozrywkowych czy dostosowanie charakteru emitowanych treści do aktualnej sytuacji „nie są wyłącznie symbolicznymi gestami; stanowią wyraz społecznej odpowiedzialności nadawców i szacunku wobec osób dotkniętych tragedią”.

- Jednak odpowiedzialność ta nie powinna ograniczać się wyłącznie do symboli. Obserwujemy, że media internetowe, podobnie jak tradycyjne, zmieniają swoje logotypy na czarno-białe, wyrażając w ten sposób szacunek wobec ofiar, ale jednocześnie nie zawsze rezygnują z wyświetlania reklam przy publikacjach dotyczących tego traumatycznego wydarzenia. Nie chodzi oczywiście o całkowite wyłączenie komercyjnego charakteru mediów, ale o pewną konsekwencję w sposobie komunikowania żałoby. Trudno bowiem mówić o zachowaniu powagi, kiedy informacjom o śmierci i cierpieniu towarzyszą agresywne formaty reklamowe czy mechanizmy służące przede wszystkim zwiększaniu liczby odsłon – zaznaczyła.

Ekspertka podkreśliła, że istotne jest także to, jakich słów używają media, by mówić o zdarzeniu. Wskazała, że choć określenia takie jak „tragedia” i „masakra” mogą odnosić się do tego samego wydarzenia, to drugie niesie znacznie silniejszy ładunek emocjonalny i może służyć tabloidyzacji przekazu.

- Nie budzą mojej akceptacji również interaktywne zachęty do przeczytania kolejnych artykułów, opatrzone sensacyjnym: „tylko u nas!”. Takie praktyki nie tylko odbierają wydarzeniu należną powagę, ale mogą także pogłębiać społeczną polaryzację. Przykładem są rozpowszechniane sugestie o nieobecności policji na miejscu zamachu, które zostały zdementowane przez służby. Media mają przecież zdolność do społecznej mobilizacji, jednak wykorzystywana w sposób nieodpowiedzialny może ona prowadzić do eskalacji napięć i utrwalania podziałów – zaznaczyła.

Zdaniem ekspertki, szczególne znaczenie ma tutaj rola mediów jako „strażników dostępu do sfery publicznej”, określana w medioznawstwie mianem gatekeepingu. Jak tłumaczyła, „to właśnie media, poprzez selekcję i hierarchizację informacji, współtworzą społeczną rzeczywistość. Mogą koncentrować uwagę na zabitych, rannych i ich bliskich, ale mogą także oddawać przestrzeń medialną sprawcy, eksponując szczegóły jego życia prywatnego czy wspomnienia znajomych”.

- W mediach społecznościowych, gdzie tradycyjne mechanizmy selekcji redakcyjnej są znacznie słabsze, takie treści mogą zyskiwać szczególną widoczność. Pojawia się wówczas ryzyko romantyzacji sprawcy i nadawania mu nieproporcjonalnej rozpoznawalności, co jest zjawiskiem niebezpiecznym, zwłaszcza w kontekście szerszych procesów społecznej radykalizacji. Nie oznacza to oczywiście, że należy pomijać informacje o sprawcy, ale ich publikacja powinna służyć wyjaśnieniu okoliczności wydarzenia, a nie budowaniu sensacyjnej narracji wokół jego osoby – podkreśliła medioznawczyni.

Dr Dopierała-Kalińska zaznaczyła także w rozmowie z PAP, że osobnym, niezwykle niepokojącym zjawiskiem jest rozpowszechnianie w mediach społecznościowych drastycznych nagrań, przedstawiających m.in. reanimację poszkodowanych.

- W mediach instytucjonalnych publikowanie takich materiałów podlega określonym normom etycznym i procedurom redakcyjnym. W mediach społecznościowych kontrola ta jest znacznie słabsza, a niemal nieograniczona możliwość publikowania sprawia, że obok informacji istotnych społecznie pojawiają się treści, których jedynym walorem jest sensacyjność – powiedziała.

Dodała, że o widoczności takich materiałów „decydują następnie nie tylko odbiorcy, ale także algorytmy platform, premiujące treści wywołujące zaangażowanie”.

- Tymczasem samo oglądanie czy udostępnianie nagrań przedstawiających cudzą walkę o życie nie wnosi niczego istotnego do społecznego rozumienia tragedii. Może natomiast naruszać godność i prywatność poszkodowanych, pogłębiać cierpienie ich bliskich, a u odbiorców wywoływać dodatkowy stres. Warto więc zaapelować, aby takich materiałów nie rozpowszechniać, a jeśli mogą stanowić istotny materiał dowodowy, przekazywać je bezpośrednio odpowiednim służbom. To właśnie osoby profesjonalnie przygotowane do pracy z tego rodzaju dokumentacją powinny się nią zajmować, a nie przypadkowi użytkownicy mediów społecznościowych – zaznaczyła ekspertka.

Ok. godz. 15 w sobotę rozpędzony samochód wjechał na płytę Rynku Głównego w Krakowie. W środku siedział zamaskowany napastnik - 24-letni Polak, który z broni palnej strzelał do ludzi. Przechodnie zaczęli uciekać, chować się w pobliskich kawiarniach i restauracjach oraz bramach. Sprawca został postrzelony przez policjanta i trafił do szpitala. Wskutek strzelaniny w Krakowie śmierć poniosło 6 osób, a kilkanaście – w tym interweniujący policjanci – jest rannych. Zgodnie z rozporządzeniem Prezydenta RP, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniach 8 i 9 listopada – w niedzielę i poniedziałek - została wprowadzona żałoba narodowa. (PAP)

ajw/ mhr/