Ekspertka: telefon dawany dziecku dla uspokojenia uczy je, że krzykiem osiągnie swój cel (wywiad)

W piątek zaprezentowane zostaną wyniki IV edycji ogólnopolskiego projektu badawczego „Brzdąc w sieci 4.0”. Projekt jest cyklem badań zainicjowanych przez dr Magdalenę Rowicką z Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej i realizowanych ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

PAP: Za wami cztery edycje badania „Brzdąc w sieci”. Co najbardziej zmieniło wasze spojrzenie na relację małego dziecka z ekranem?

Dr Magda Rowicka: Każde kolejne badanie otwierało nam szerzej oczy. Sprawdziliśmy skalę zjawiska na próbie reprezentatywnej i już przy pierwszym badaniu co dziesiąte dziecko przed ukończeniem pierwszego roku życia było eksponowane na urządzenie – trudno powiedzieć, że używał smartfona, bo to przecież rodzic daje niemowlęciu ekran do oglądania. Wśród młodszych przedszkolaków, w trzecim i czwartym roku życia, odsetek przekraczał 50 proc., a wśród starszych wynosił około trzech czwartych.

PAP: Czy przez kolejne lata dzieci z ekranami przybywało?

M.R.: Nie zauważyliśmy wzrostu tych odsetków. Być może nagłośnienie pierwszych wyników w 2020 r. zwróciło rodzicom uwagę na problem. Druga możliwość jest taka, że nie wszyscy się przyznają.

Zaskoczyło nas także to, jak często rodzice wykorzystują ekran, żeby uzyskać określone zachowanie: „Jak zjesz wszystkie warzywa, dostaniesz dodatkowe 15 minut”, „Jak natychmiast nie wstaniesz, masz szlaban na bajki”. Sami rodzice nazywali to szantażem i korupcją.

Trzecia rzecz to samotne korzystanie. Ponad 60 proc. dzieci bardzo często korzystało bez towarzystwa rodzica, a wśród starszych przedszkolaków dotyczyło to niemal wszystkich. Rodzice dawali ekran, żeby coś załatwić albo mieć chwilę dla siebie. Rozumiem, że dorosły musi przygotować obiad czy pójść do łazienki, jednak przeraziła mnie skala zjawiska.

PAP: „Szantaż i korupcja” brzmią mocno, może lepiej powiedzieć „warunkowanie”?

M.R.: Z psychologicznego punktu widzenia przyzwyczajamy dziecko do pewnego mechanizmu. Jeżeli powtórzymy go kilka razy, dziecko samo zacznie z niego korzystać. Gdy zaproponuje: „to ja może posprzątam?”, jeszcze pół biedy. Ale rodzice bardzo często dają ekran, żeby dziecko uspokoić.

Wyobraźmy sobie malucha, który boi się dentysty po nieprzyjemnej pierwszej wizycie. Dostaje telefon i trochę się wycisza. Mamy natychmiastowy efekt. Gdy taki sposób uspokajania się powtarza, dziecko uczy się, że płacz lub krzyk mogą prowadzić do otrzymania telefonu. Warunkowanie działa w obie strony: dorosły przyzwyczaja dziecko, a ono potem wykorzystuje to, czego się nauczyło.

PAP: Mój kot, kiedy chce, żeby dzieci go nakarmiły, zaczyna zrzucać kwiatki z parapetu.

M.R.: Sama pani widzi - to tak prosty mechanizm, że nawet kot go opanował. Nie dziwmy się więc, że dziecko nauczy się krzyczeć albo zawracać nam głowę, jeśli dotąd dla świętego spokoju dawaliśmy mu ekran.

PAP: W czwartej edycji badaliście pamięć operacyjną, hamowanie reakcji i elastyczność poznawczą. Po co przedszkolakowi te umiejętności?

M.R.: To funkcje wykonawcze, których rozwój naturalnie przypada właśnie na okres przedszkolny.

Hamowanie reakcji pozwala dziecku podnieść rękę i zaczekać, aż nauczyciel je wskaże, zamiast przekrzykiwać innych. W zabawie w sklep pomaga poczekać na swoją kolej, bez przepychania się.

Pamięć operacyjna pozwala zapamiętać i zastosować choćby dwuczłonowe polecenie: „idź do kuchni i przynieś kubek”.

Elastyczność poznawcza umożliwia przełączanie się między zadaniami i dostosowanie do zmiany zasad. Kiedy mówimy: „odkładamy klocki, idziemy na obiad”, dziecko potrafi przerwać budowanie, zamiast kurczowo trzymać się tego, co zaczęło.

PAP: Jak sprawdzaliście te zdolności? Przedszkolaki rozwiązywały testy?

M.R.: Tak, ale zadania przypominały zabawy. W zadaniu pamięciowym pokazywaliśmy pana Orzeszka, rysunkowego klauna z naklejkami na ciele. Dziecko miało zapamiętać ich położenie, a następnie wskazać je na obrazku tej samej postaci bez naklejek. Zaczynaliśmy od jednej i dochodziliśmy do siedmiu. Przy siedmiu sama muszę się porządnie skupić. Zadanie wyglądało tak samo na ekranie i na papierze.

W komputerowym zadaniu dotyczącym hamowania reakcji dziecko miało skupić się na środkowej rybce, płynącej w prawo albo w lewo, ignorując rybki dookoła, które mogły płynąć w innych kierunkach.

Poza komputerem było również zadanie ruchowe. Najpierw dziecko wykonywało polecenia: „dotknij głowy”, „dotknij ramion”. Potem zmienialiśmy zasady: na słowo „głowa” należało dotknąć ramion, a na słowo „ramiona” – głowy. Trzeba było zapamiętać nową instrukcję i powstrzymać wcześniejszy sposób reagowania.

Było też sortowanie obrazków: czerwonych lub niebieskich domów i butów. Raz należało je porządkować według koloru, innym razem według kształtu. Po zmianie instrukcji dziecko musiało przestawić się na nową zasadę. To zadanie również wykonywaliśmy w wersji papierowej i komputerowej.

PAP: Czy dla wyniku ma znaczenie, na czym dziecko wykonuje zadanie?

M.R.: Właśnie to chcieliśmy sprawdzić. W drugiej edycji używaliśmy wyłącznie wersji komputerowej. Później zaczęliśmy się zastanawiać, czy nie powinniśmy porównać jej z zadaniami poza ekranem. Okazało się, że wyniki nie są w pełni równoważne. Najbardziej zbliżone były w sortowaniu obrazków, ale przy innych zadaniach pojawiały się różnice.

To ważna wskazówka dla specjalistów pracujących z dziećmi. Test komputerowy pozwala dokładnie mierzyć czas reakcji. Dziecku nieznającemu ekranu samo poznanie obsługi może zająć więcej czasu i wpłynąć na wynik. Żeby uzyskać pełniejszy obraz funkcjonowania, warto sięgać także po zadania poza komputerem.

PAP: Czyli dziecko obeznane z tabletem może wypaść lepiej, bo sprawniej go obsługuje?

M.R.: Tak może być. Jednocześnie dziecko, które korzysta bardzo dużo i ogląda silnie pobudzające treści, może w niektórych zadaniach uzyskiwać gorsze wyniki. Te efekty mogą się nakładać. Jedna forma testu może nie dać pełnego obrazu.

PAP: Co zatem wyszło z porównania dzieci korzystających z ekranów i tych, które nie korzystały?

M.R.: Gdy porównaliśmy całe grupy, nie było różnic w funkcjach wykonawczych. Podobny wynik uzyskaliśmy w drugiej edycji. Trzeba jednak pamiętać, że wśród dzieci korzystających były zarówno takie, które spędzały przed ekranem mało czasu, jak i takie, które korzystały bardzo dużo. Uśrednienie wyników może zasłonić różnice wewnątrz grupy.

W dokładniejszych analizach wyodrębniliśmy podgrupę dzieci korzystających bardzo długo: przed przedszkolem, po powrocie z niego do domu i przed snem, a do tego w dużej mierze samotnie. Te dzieci uzyskiwały istotnie gorsze wyniki w funkcjach wykonawczych. Dzieci niekorzystające z ekranów wypadały lepiej od tej intensywnie korzystającej podgrupy.

Tu ważna uwaga: badaliśmy dzieci, u których rodzice i specjaliści przedszkolni nie zgłaszali podejrzeń zaburzeń rozwojowych.

PAP: Możemy powiedzieć, że ekran pogorszył ich zdolności?

M.R.: Nie możemy. Badanie przeprowadziliśmy w jednym momencie, więc nie wiemy, co było pierwsze. Być może dzieci miały trudniejszy temperament, częściej płakały i trudniej było je wyciszyć, a rodzice właśnie dlatego częściej dawali im ekran. Nie wiemy, na ile wynik wiąże się z korzystaniem z urządzeń, a na ile ze specyfiką tych dzieci.

W innym projekcie badaliśmy temperament i rzeczywiście obserwowaliśmy takie zależności. Są dzieci bardzo pobudzone albo reagujące lękiem i płaczem, które wymagają od rodzica więcej uwagi. Zamiast szukać innych sposobów pomocy, dorosły często daje ekran. W ten sposób uczy dziecko regulowania emocji za pomocą urządzenia. Sami rodzice także nieraz regulują swoje emocje ekranem i tym samym uczą dziecko tego sposób postępowania.

PAP: A czy udało się ustalić, która pora korzystania z ekranu przez dziecko jest szczególnie dla niego niekorzystna?

M.R.: W tym badaniu nie mogliśmy rozdzielić wpływu poszczególnych pór. Dzieci korzystające przed snem na ogół korzystały także w innych momentach dnia i łącznie spędzały przed ekranem bardzo dużo czasu - to był pakiet zachowań.

Zdecydowanie odradzam jednak ekran tuż przed snem. Dziecko potrzebuje wyciszenia. Po pobudzających treściach może „paść” ze zmęczenia, ale samo zaśnięcie nie oznacza jeszcze, że dobrze odpocznie.

PAP: Coś jednak musiało zachwiać waszymi wcześniejszymi przekonaniami. Na przykład aplikacje edukacyjne?

M.R.: W drugiej edycji zakładaliśmy, zgodnie z ówczesnymi teoriami, że treści edukacyjne wspierają rozwój. Tymczasem zarówno wtedy, jak i teraz większa ilość czasu w aplikacjach określanych jako edukacyjne wiązała się z gorszym funkcjonowaniem wykonawczym.

Problem polega na tym, co właściwie nazywamy edukacją, a sama deklaracja producenta nie wystarczy. Aplikacja niby uczy liter, cyfr i kolorów, ale po każdej odpowiedzi pojawiają się baloniki, konfetti, przelatujące punkty - te rozpraszacze odrywają dziecko od zadania.

W drugiej edycji zaskoczyło nas, że dzieci dużo korzystające z takich aplikacji odpowiadały w naszych testach bardzo szybko, ale co drugie zadanie wykonywały błędnie. Nasza interpretacja była taka: być może nauczyły się, że zadania są łatwe, a szybkie kliknięcie daje szybką nagrodę. Mogły przenosić ten sposób reagowania na nasze testy, w których nie było nagród. To hipoteza wyjaśniająca wynik.

PAP: Jak rodzic może sprawdzić, czy „edukacyjna” aplikacja rzeczywiście czegoś uczy?

M.R.: Najpierw sam powinien ją uruchomić. Sprawdzić, czy zadania nie są dla dziecka banalne. Jeżeli przy pierwszym podejściu maluch rozwiązuje prawidłowo niemal wszystko, to raczej zabawka dostarczająca nagród niż wyzwanie, które pozwala czegoś się nauczyć.

Druga rzecz: czy po każdej poprawnej odpowiedzi sypią się punkty i gra muzyka? Lepiej, żeby nagroda była dyskretna albo pojawiała się po dłuższym procesie. Chodzi o to, żeby dziecko cieszyło się z wykonania zadania, zamiast skupiać się przede wszystkim na nagrodzie.

Jeśli już wybieramy zabawę na ekranie, szukajmy takiej, w której dziecko tworzy, buduje, planuje. Odpowiednika zabawy klockami: budowania miasta, świata czy uprawiania własnego ogrodu, w którym dopiero po pewnym czasie widać efekty. To daje okazję do ćwiczenia cierpliwości i uczenia się na błędach. Co innego aplikacja, która cały czas podpowiada: „połóż to tutaj, a dostaniesz nagrodę”.

I korzystajmy z możliwości smartfonów czy tabletów razem z dzieckiem. Możemy wspólnie obejrzeć bajkę, porozmawiać o niej albo w coś zagrać – tylko wtedy, kiedy ekran staje się okazją do spędzenia czasu razem, może działać korzystnie na jego rozwój.

Rozmawiała Mira Suchodolska (PAP)

mir/ akar/