Kalendarz rocznic od 28 września do 4 października

28 września

-----------

1466 - Wojna trzynastoletnia: wojska polskie zdobyły Chojnice.

1651 - Po bitwie pod Białą Cerkwią podpisana została krótkotrwała ugoda pomiędzy Rzeczpospolitą i Kozakami.

1864 - W Londynie utworzono Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, nazwane I Międzynarodówką.

1865 - W Operze Warszawskiej odbyła się prapremiera „Strasznego Dworu” Stanisława Moniuszki.

1873 - W Warszawie urodził się Wacław Berent, powieściopisarz, eseista, tłumacz.

1878 - W Krakowie w sali ratuszowej zaprezentowano publiczności obraz Jana Matejki „Bitwa pod Grunwaldem”.

1883 - Władze carskie aresztowały Ludwika Waryńskiego, działacza rewolucyjnego, założyciela i przywódcę I Proletariatu.

1884 - W Lublinie urodził się Wacław Kostek-Biernacki. W 1914 r. służył w I Brygadzie Legionów Polskich. Złą sławę zdobył w 1930 r. jako komendant twierdzy brzeskiej, w której osadzeni zostali bezprawnie przywódcy antysanacyjnej opozycji, a następnie organizator obozu w Berezie Kartuskiej. W latach 1945-1955 był więziony m.in. za „faszyzowanie kraju”.

1896 - W Łodzi urodził się Wacław Lipiński, historyk, żołnierz Legionów Polskich, członek POW, działacz piłsudczykowski; po wojnie założyciel podziemnego Stronnictwa Niezawisłości Narodowej (1946), członek Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Polski Podziemnej (1946-1947); aresztowany w 1947 r. i skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywocie; zmarł w więzieniu we Wronkach w 1949 r.

1901 - W Łodzi otwarto Teatr Wielki, wśród gości tych uroczystości byli m.in. Henryk Sienkiewicz i Henryk Siemiradzki.

1929 - W Warszawie urodził się Jan Matyjaszkiewicz, aktor teatralny, radiowy i telewizyjny; przez wiele lat związany z warszawskim Teatrem Ateneum.

1930 - W Lublinie urodził się Mieczysław Czechowicz, aktor, znany z występów w Kabarecie Starszych Panów, komediowych ról w filmach „Poszukiwana, poszukiwany”, „Nie ma róży bez ognia”, a także serialu „Janosik”; swojego głosu użyczył serialowej postaci Misia Uszatka.

1936 - W Rouvroy we Francji urodziła się Stenia Kozłowska, piosenkarka.

1937 - W Muzeum Narodowym w Warszawie otwarto pierwszą wystawę wykopalisk ekspedycji polskich w Egipcie.

1939 – Kapitulacja Warszawy.

1939 - W Zakroczymiu koło Nowego Dworu Niemcy zamordowali wziętych do niewoli 500 żołnierzy polskich z Twierdzy Modlin oraz grupę 100 cywilów.

1939 - Rozpoczęła się trzydniowa bitwa pod Szackiem na Wołyniu. Licząca ok. 4 tys. żołnierzy grupa gen. Wilhelma Orlika-Rueckemanna starła się z 52 Dywizją Strzelecką Armii Czerwonej. Za cenę dużych strat przedarła się na zachodni brzeg Bugu.

1939 - Gen. Władysław Sikorski objął dowództwo Armii Polskiej we Francji.

1939 - W Moskwie ministrowie spraw zagranicznych Niemiec Joachim von Ribbentrop i ZSRR Wiaczesław Mołotow podpisali układ „o granicy i przyjaźni”, ustalający linię graniczną na obszarze Polski wzdłuż linii: Pisa-Narew-Bug-San, co oznaczało niewielką korektę w stosunku do uzgodnień z 23 sierpnia. Niemcy otrzymały nieco większą część Polski, a w zamian zgodziły się na oddanie Litwy do strefy wpływów ZSRR.

1939 - Armia Czerwona przejęła od Niemców część Przemyśla za Sanem (do 1941 r. rzeka ta rozgraniczała obie strefy okupacyjne).

1944 – Do Moskwy przybyła delegacja uznawanego przez Stalina za jedyny legalny polski rząd Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

1953 - Biskupi pod naciskiem władz wybrali nowego przewodniczącego Episkopatu Polski. Został nim ordynariusz łódzki biskup Michał Klepacz.

1954 - Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa i Głos Ameryki rozpoczęły nadawanie relacji Józefa Światły, byłego wicedyrektora X Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, który uciekł na Zachód.

1956 - W Zakopanem urodził się Waldemar Dziki, reżyser, producent filmowy.

1986 - W Warszawie zmarła Ewa Szelburg-Zarembina, pisarka, autorka utworów dla dzieci.

1987 - W Poznaniu zmarł Roman Brandstaetter, poeta, dramaturg, tłumacz.

1990 – Nadawanie rozpoczęło Radio Gazeta (dziś: Radio Zet) – druga po RMF FM komercyjna stacja radiowa w Polsce.

2007 - W Lusace w Zambii zmarł kardynał Adam Kozłowiecki, jezuita, pierwszy metropolita Lusaki gdzie spędził ponad 60 lat.

2019 – W Warszawie zmarł Jan Kobuszewski, wybitny aktor teatralny i filmowy, komik, reżyser, wykonawca skeczy i piosenek. Największą popularność zdobył dzięki występom w kabarecie „Dudek” i Kabarecie Olgi Lipińskiej. Wystąpił m.in. w „Wojnie domowej”, „Alternatywach 4” „Poszukiwany, poszukiwana”, „Nie ma róży bez ognia” i „Hallo Szpicbródka”. W 2012 r. odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski „za wybitne zasługi dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy artystycznej”.

2024 – Na terenie Cytadeli Warszawskiej otwarto siedzibę Muzeum Historii Polski.

29 września

-----------

1341 – W Poznaniu odbył się ślub króla Kazimierza Wielkiego z Adelajdą Heską. Wkrótce małżeństwo jednak się rozpadło, a królowa została osadzona w zamku w Żarnowcu.

1484 - Zmarł Jan z Dukli, teolog, kaznodzieja, franciszkanin; patron Polski; kanonizowany przez Jana Pawła II w 1997 r.

1609 – Dowodzone przez Stanisława Żołkiewskiego wojska polskie i litewskie rozpoczęły oblężenie Smoleńska. Zakończyło się powodzeniem dopiero po ponad 20 miesiącach.

1669 - W katedrze na Wawelu odbyła się koronacja Michała Korybuta Wiśniowieckiego na króla Polski.

1747 - Urodził się Józef Wybicki, autor „Mazurka Dąbrowskiego”, który stał się polskim hymnem narodowym, a także uczestnik Konfederacji Barskiej, członek Komisji Edukacji Narodowej, uczestnik Powstania Kościuszkowskiego; współtwórca Legionów Polskich we Włoszech.

1760 - Urodził się Michał Sokolnicki, generał i inżynier (zbudował most przez Niemen w trakcie wojny z Rosją w 1792 r.). Był jednym z adiutantów Napoleona w wyprawie na Moskwę, a w bitwie pod Lipskiem w 1813 r. na czele dwóch brygad osłaniał prawe skrzydło Francuzów.

1804 - Urodził się Michał Czajkowski (po przejściu na islam i rozpoczęciu służby w armii tureckiej Sadyk Pasza), uczestnik powstania listopadowego; po 1831 r. na emigracji we Francji; działacz niepodległościowy związany z Hotelem Lambert; od 1850 r. w armii tureckiej; przeszedł na islam; uczestnik wojny krymskiej (1853-1856); autor „Wernyhory” i „Powieści kozackich”.

1823 - Urodził się Władysław Syrokomla, poeta, tłumacz, zwany lirnikiem wioskowym.

1837 - W Krakowie urodził się Michał Bałucki, komediopisarz, prozaik.

1861 - W Warszawie zmarła Tekla Bądarzewska-Baranowska, pianistka, kompozytorka popularnych miniatur muzycznych.

1882 - W Krakowie ukazało się pierwsze wydanie dziennika „Nowa Reforma”.

1887 - W warszawskim „Kurierze Codziennym” ukazał się pierwszy odcinek powieści „Lalka” Bolesława Prusa.

1899 - Urodził się Jan Rzepecki, w czasie II wojny światowej szef Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, we wrześniu 1945 r, założył Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, w latach 1945-1947 i 1949-1954 więziony.

1904 - Urodził się Michał Waszyński, reżyser i scenarzysta filmowy; jeden z najpopularniejszych twórców międzywojennego kina polskiego; autor filmów „Jego ekscelencja subiekt”, „Pieśniarz Warszawy”, „Antek policmajster”, „Bohaterowie Sybiru”, „Znachor”, „Dybuk”, „Włóczęgi”, „Wielka droga”.

1911 - Urodził się Stanisław Jankowski „Agaton”, architekt, urbanista, cichociemny, oficer AK, w Powstaniu Warszawskim dowódca plutonu „Agaton”; po wojnie pracownik Biura Odbudowy Stolicy, współautor planu generalnego zagospodarowania przestrzennego Warszawy, m.in. Trasy W-Z i MDM.

1916 - Austriackie władze wojskowe przyjęły dymisję Józefa Piłsudskiego z Legionów; decyzją władz austriackich Legiony Polskie zostały przekształcone w Polski Korpus Posiłkowy.

1932 - Urodził się Michał Pawlicki, aktor, reżyser teatralny, pedagog; znany m.in. z filmów „Zaklęte rewiry”, „Nad Niemnem”, a także „Vabank 2, czyli riposta”.

1933 - Rząd RP powołał Polską Akademię Literatury – wzorowaną na Akademii Francuskiej instytucję zajmującą się promocją piśmiennictwa (także za granicą). Prezesem był Wacław Sieroszewski, a wśród pozostałych kilkunastu członków byli Tadeusz Boy-Żeleński, Leopold Staff, Juliusz Kaden-Bandrowski i Zofia Nałkowska.

1935 - Otwarcie stadionu Ruchu Chorzów.

1938 - Na konferencji w Monachium przywódcy Niemiec, Włoch, Francji i Wielkiej Brytanii podpisali układ upoważniający III Rzeszę do zajęcia tzw. obszaru Sudetów, należącego do Czechosłowacji.

1939 - Do Warszawy wkroczyły pierwsze oddziały niemieckie.

1939 - Kapitulacja załogi Twierdzy Modlin.

1939 – Grupa Korpusu Ochrony Pogranicza gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna zwyciężyła w bitwie z oddziałami Armii Czerwonej pod Szackiem na Wołyniu.

1943 - Urodził się Lech Wałęsa, przywódca strajków na Wybrzeżu w sierpniu 1980 r. i pierwszy przewodniczący NSZZ „Solidarność”; prezydent RP w latach 1990-1995; laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1983 r.

1943 - II wojna światowa: marszałek Pietro Badoglio podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji wojsk włoskich.

1944 - Pod Jaktorowem wojska niemieckie rozbiły Grupę Armii Krajowej „Kampinos”; w walkach poległo około 100 żołnierzy AK, wśród nich dowódca mjr Alfons Kotowski „Okoń”, około 200 zostało rannych; straty niemieckie: około 200 zabitych i rannych.

1947 - W Poznaniu urodził się Piotr Mroczyk, dziennikarz, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej; dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w latach 1989-1994.

1951 - W więzieniu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przy ul. Racławickiej w Warszawie zmarł ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, dowódca Okręgu Wileńskiego AK; aresztowany przez UB i torturowany w czasie śledztwa; formalnego procesu w jego sprawie nigdy nie przeprowadzono.

1967 - Premiera filmu „Jowita” w reżyserii Janusza Morgensterna.

1976 - Ukazał się pierwszy numer „Komunikatu KOR” informujący m.in. o represjach władz wobec uczestników robotniczych protestów w Ursusie i Radomiu.

1976 - Powołano Centrum Badań Kosmicznych PAN.

1977 - Komitet Obrony Robotników został przekształcony w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”.

1984 - Zmarł Jerzy Wasowski, aktor, kompozytor, dziennikarz; wspólnie z Jeremim Przyborą stworzył „Kabaret Starszych Panów”.

1986 - Lech Wałęsa powołał Tymczasową Radę NSZZ „Solidarność”.

1989 - Premiera filmu „Jeniec Europy” w reżyserii Jerzego Kawalerowicza.

1989 - W wypadku samochodowym pod Raciborzem zginęli autorzy popularnonaukowego programu telewizyjnego „Sonda” Zdzisław Kamiński i Andrzej Kurek oraz kierowca i pilot rajdowy Andrzej Gieysztor.

1993 - W Łodzi zmarł Włodzimierz Skoczylas, aktor teatralny (m.in. w Powszechnym w Warszawie i im. Jaracza w Łodzi), oraz filmowy (m.in. w „Krzyżakach” Forda).

2000 - W Warszawie zmarł Michał Pawlicki, aktor, reżyser teatralny, pedagog; znany m.in. z filmów „Zaklęte rewiry”, „Nad Niemnem”, a także „Vabank 2, czyli riposta”.

2001 - W Warszawie na Placu Bankowym odsłonięto pomnik Juliusza Słowackiego.

2017 - W Warszawie zmarł Wiesław Michnikowski, aktor, artysta kabaretowy, wykonawca słynnych przebojów Kabaretu Starszych Panów, m.in. „Wesołe jest życie staruszka”, „Addio pomidory” czy „Jeżeli kochać”, odtwórca pamiętnej roli Jej Ekscelencji w „Seksmisji” Juliusza Machulskiego.

2022 – W Krakowie zmarł Mieczysław Gil, opozycjonista, działacz „Solidarności” z krakowskiej Nowej Huty, organizator strajku przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego, drugi przewodniczący Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego.

30 września

-----------

1288 - W Krakowie zmarł Leszek Czarny, książę krakowski i sandomierski.

1632 – Początek tzw. wojny smoleńskiej (1632-1634) między Polską i Rosją.

1700 - Urodził się Stanisław Konarski, poeta, publicysta, członek zakonu pijarów, autor traktatu politycznego „O skutecznym rad sposobie”, w 1740 r. założył Collegium Nobilium w Warszawie.

1773 - Obradujący w Warszawie Sejm pod naciskiem obecnych w stolicy wojsk rosyjskich ratyfikował traktaty rozbiorowe.

1849 - W Krakowie urodził się Michał Bobrzyński, historyk, przywódca konserwatystów krakowskich (stańczyków).

1854 - W Krakowie zmarł gen. Józef Chłopicki, wódz naczelny i dyktator w czasie powstania listopadowego, dowódca w bitwie pod Grochowem 25 lutego 1831 r. W wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r. walczył pod Zieleńcami, u boku Napoleona dowodził Legią Nadwiślańską, wsławił się w Hiszpanii i pod Borodino. Jest jednym z siedmiu Polaków, którego nazwisko wyryto na Łuku Triumfalnym w Paryżu.

1863 - Powstanie styczniowe: podczas bitwy pod Mełchowem stracił nogę i dostał się do niewoli Adam Chmielowski, późniejszy brat Albert.

1908 - W Krakowie zmarł Karol Estreicher, bibliotekarz, bibliograf, historyk literatury i teatru.

1921 - Pierwszy powszechny spis ludności przeprowadzony w II RP wykazał, że na jej terenie (bez części Górnego Śląska i Wileńszczyzny) żyje 25 mln 694 tys. osób, w tym prawie 17,8 mln osób narodowości polskiej, 3,9 mln ludności ukraińskiej i ponad 2 mln Żydów.

1922 - W Warszawie urodził się Janusz Warmiński, aktor, reżyser, wieloletni dyrektor Teatru Ateneum.

1928 - W Warszawie przy ulicy Konwiktorskiej otwarto stadion Polonii Warszawa.

1931 - W Zakopanem urodził się Franciszek Gąsienica Groń, narciarz, pierwszy polski medalista zimowych igrzysk olimpijskich - w 1956 r. w Cortina d'Ampezzo zdobył brązowy medal w kombinacji norweskiej.

1938 - Polskie ultimatum wobec Czechosłowacji z żądaniami terytorialnymi.

1939 - Ignacy Mościcki po internowaniu w Rumunii zrzekł się urzędu prezydenta RP; jego następcą (na uchodźstwie) został Władysław Raczkiewicz.

1939 – Zwycięstwo Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga w starciu z oddziałem Armii Czerwonej pod Parczewem (na Lubelszczyźnie).

1944 - Prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz zwolnił ze stanowiska Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego i powołał na to stanowisko gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego.

1944 - Kapitulacja powstańców warszawskich walczących na Żoliborzu.

1949 - Rząd polski zerwał stosunki dyplomatyczne z Jugosławią. Było to elementem konfliktu ZSRR z Józefem Broz-Tito.

1954 - W Jaworznie urodziła się Barbara Trzetrzelewska, wokalistka, wykonująca utwory łączące w sobie jazz, pop i brzmienia latynoskie.

1968 - W Gdańsku urodził się Tymon Tymański, muzyk, kompozytor.

1979 - W Warszawie odbył się pierwszy w Polsce masowy bieg maratoński - Maraton Pokoju.

1982 - Stan wojenny: w Nowej Hucie w czasie manifestacji zorganizowanej przez podziemną Solidarność doszło do gwałtownych starć z milicją.

1986 - W Telewizji Polskiej wyemitowano pierwszy odcinek serialu komediowego „Alternatywy 4” w reżyserii Stanisława Barei.

1987 - Premiera filmu „Kobieta samotna” w reżyserii Agnieszki Holland.

2004 - W Warszawie zmarł Zygmunt Kałużyński, krytyk filmowy, eseista i publicysta.

2006 - Zlikwidowano Wojskowe Służby Informacyjne.

2019 – Zmarł Kornel Morawiecki, działacz opozycji demokratycznej w PRL, przywódca „Solidarności Walczącej”, marszałek senior Sejmu VIII kadencji, poseł VIII kadencji; odznaczony Orderem Orła Białego.

1 października

--------------

1326 – Doradca króla Władysława Łokietka Jan Grot został mianowany biskupem krakowskim.

1608 - Na pokładzie statku Mary and Margaret przybyło do kolonii Jamestown w Wirginii pięciu pierwszych polskich imigrantów do Ameryki Północnej.

1798 - W Warszawie założono tajne Towarzystwo Republikanów Polskich; jego członkowie za swego przywódcę uznawali Tadeusza Kościuszkę.

1808 – W Warszawie została założona Szkoła Prawa Księstwa Warszawskiego, w 1816 roku wcielona do Uniwersytetu Warszawskiego.

1810 - Rodzina Chopinów przeprowadziła się z Żelazowej Woli do Warszawy.

1817 - Na Uniwersytecie Wileńskim powstało tajne Towarzystwo Filomatów, którego założycielami byli m.in. Józef Jeżowski, Tomasz Zan, Adam Mickiewicz i Jan Czeczot.

1859 - W Warszawie ukazał się pierwszy numer „Tygodnika Ilustrowanego”.

1869 - Urodziła się Stefania Sempołowska, działaczka społeczna i oświatowa, pedagog, publicystka, pisarka.

1901 - Urodziła się Stanisława Przybyszewska, autorka dramatów historycznych związanych z historią rewolucji francuskiej, m.in. „Sprawy Dantona”, malarka.

1928 - W Warszawie zmarł Stanisław Noakowski, architekt, malarz, historyk sztuki, profesor Politechniki Warszawskiej.

1936 - W stoczni Cowes w Anglii zwodowany został niszczyciel ORP „Błyskawica”.

1938 - Wojska niemieckie wkroczyły do Czechosłowacji, zajmując tzw. Kraj Sudecki.

1938 - Rząd Czechosłowacji przyjął polskie ultimatum dotyczące odstąpienia części Śląska Cieszyńskiego, tzw. Zaolzia.

1938 - Urodził się Andrzej Paczkowski, historyk, badacz najnowszych dziejów Polski; członek Kolegium IPN (1999-2011), przewodniczący Rady IPN (2011-2012); w latach 1974-1995 prezes Polskiego Związku Alpinizmu.

1939 - Kmdr Marian Majewski i kpt. Antoni Kasztelan podpisali akt kapitulacji Rejonu Umocnionego Hel.

1939 - Zgrupowanie gen. Wilhelma Orlik-Ruckemanna zostało rozbite przez oddziały Armii Czerwonej w bitwie pod Wytycznem.

1941 - W Wilnie Niemcy rozpoczęli trwającą do grudnia 1942 r. akcję eksterminacyjną, w czasie której zamordowano około 33,5 tys. Żydów.

1942 - Niemieckie władze okupacyjne otworzyły w gmachu warszawskiej Zachęty Dom Niemieckiej Kultury.

1943 - Oddział dywersji bojowej AK „Agat” dokonał w Warszawie udanego zamachu na Ernsta Weffelsa, znanego z okrucieństwa kierownika zmiany oddziału kobiecego na Pawiaku.

1945 - Urodził się Wiesław Wójcik, aktor, wystąpił w filmach „Człowiek z marmuru”, „Party przy świecach”, „Kornblumenblau”, a także w serialu „Z biegiem lat, z biegiem dni”.

1946 - Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze ogłosił wyroki w procesie najważniejszych przywódców III Rzeszy.

1946 - W Warszawie urodziła się Anna Bojarska, pisarka.

1947 - Dekret Rady Ministrów o planowej gospodarce narodowej.

1951 - Izba Reprezentantów Kongresu USA powołała komisję do zbadania sprawy zbrodni katyńskiej.

1951 - W Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie odbyła się inauguracja pierwszego roku akademickiego.

1978 - W Londynie zmarł Adam Ciołkosz, publicysta, jeden z czołowych działaczy PPS.

1989 - W Warszawie zmarł Witold Rowicki, dyrygent, pedagog, wieloletni dyrektor artystyczny Filharmonii Narodowej w Warszawie.

2003 - W Warszawie zmarł Zbigniew Lengren, rysownik, satyryk, karykaturzysta, autor aforyzmów i fraszek, twórca postaci Profesora Filutka, którego przygody zamieszczał przez ponad 50 lat w „Przekroju”.

2006 - Rozpoczęła działalność Służba Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służba Wywiadu Wojskowego w miejsce zlikwidowanych Wojskowych Służb Informacyjnych.

2010 - W Poznaniu zmarł prof. Gerard Labuda, historyk, mediewista, rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w latach 1962-1965, członek Polskiej Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Nauk.

2013 - W Jerozolimie zmarł Israel Gutman, członek Żydowskiej Organizacji Bojowej, uczestnik powstania w getcie warszawskim; więziony w niemieckich obozach koncentracyjnych na Majdanku, Auschwitz i Mauthausen-Gusen; historyk Holokaustu; w 1961 r. był świadkiem w procesie jednego z autorów Holokaustu Adolfa Eichmanna.

2015 - Zmarł Stanisław Kociołek, I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku w momencie brutalnie stłumionych robotniczych protestów na Wybrzeżu w grudniu 1970 r. Był wtedy również członkiem najwyższych władz (wicepremierem i członkiem Biura Politycznego KC PZPR). Od 1995 r. na ławie oskarżonych w procesie o sprawstwo kierownicze masakry na Wybrzeżu, został uniewinniony.

2016 – W miejsce Akademii Obrony Narodowej utworzono Akademię Sztuki Wojennej.

2019 – W Krakowie zmarł Karol Tendera, były więzień niemieckiego obozu KL Auschwitz-Birkenau, który walczył z używanym przez niemieckie media kłamliwym określeniem „polskie obozy koncentracyjne”.

2 października

--------------

1413 - W Horodle nad Bugiem zawarta została unia polsko-litewska.

1493 – Biskup krakowski Fryderyk Jagiellończyk (najmłodszy syn króla Kazimierza Jagiellończyka) został ogłoszony arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem Polski.

1515 - W Krakowie zmarła Barbara Zapolya, od 1512 r. żona Zygmunta I Starego, polska królowa i wielka księżna litewska; matka Jadwigi Jagiellonki (1513-73) i Anny Jagiellonki (1515-20).

1794 - Insurekcja Kościuszkowska: wojska dowodzone przez gen. Jana Henryka Dąbrowskiego pokonały wojska pruskie w bitwie pod Bydgoszczą.

1851 - Urodził się Ferdinand Foch, marszałek Francji, w czasie I wojny światowej naczelny dowódca sił sprzymierzonych (1918), sojusznik niepodległego państwa polskiego; w 1923 r. dekretem prezydenta RP mianowany marszałkiem Polski.

1876 - W okolicach Mińska urodził się Gabriel Czechowicz, prawnik, minister skarbu w latach 1926-29; w marcu 1929 r. Sejm uchwalił wniosek o postawienie go przed Trybunałem Stanu.

1889 - Urodził się Gustaw Orlicz-Dreszer, żołnierz Legionów Polskich, generał WP; w czasie zamachu majowego dowodził wojskami wiernymi marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu; w latach 1930-36 inspektor armii, od 1930 r. prezes Ligi Morskiej i Kolonialnej; w 1936 r. objął stanowisko inspektora obrony powietrznej państwa; zginął w katastrofie lotniczej nad Bałtykiem w okolicy Orłowa w 1936 r.

1902 - Urodził się Jerzy Zawieyski, pisarz, publicysta i działacz katolicki.

1914 - Urodził się Jan Nowak Jeziorański, żołnierz Armii Krajowej, legendarny „kurier z Warszawy”, wieloletni dyrektor sekcji polskiej Radia Wolna Europa, dziennikarz, pisarz, publicysta.

1925 - Urodził się Hubert Drapella, reżyser, scenarzysta, autor filmów „Samochodzik i templariusze”, „Soból i panna” oraz serialu „Znak orła”.

1926 – Sprawujący faktyczną władzę od zamachu majowego Józef Piłsudski został premierem (zajmował to stanowisko do czerwca 1928 r.)

1927 - Urodził się ks. Bronisław Dembowski, od 1981 r. wiceprzewodniczący prymasowskiego komitetu pomocy osobom pozbawionym wolności, przez 25 lat asystent kościelny Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie, uczestnik obrad Okrągłego Stołu, w latach 1992-2003 biskup włocławski.

1934 - W Warszawie urodził się Wojciech Pokora, jeden z najpopularniejszych polskich aktorów komediowych, znany m.in. z filmu „Poszukiwany, poszukiwana” oraz seriali „Czterdziestolatek”, „Kariera Nikodema Dyzmy” i „Alternatywy 4”.

1936 - W Warszawie urodził się Stanisław Brejdygant, aktor, reżyser, scenarzysta, pisarz.

1938 - Wojska Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk” pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego wkroczyły na Zaolzie.

1939 - Kapitulacja Rejonu Umocnionego Hel - zakończenie walk na Wybrzeżu.

1939 – W rejonie Kocka rozpoczęła się bitwa Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga z niemieckim zmotoryzowanym XIV Korpusem Armijnym.

1940 - Niemiecki gubernator Ludwig Fischer podpisał „Zarządzenie o utworzeniu dzielnicy żydowskiej w mieście Warszawie”.

1944 - Powstanie Warszawskie: w Ożarowie w kwaterze SS-Obergruppenfuehrera Ericha von dem Bacha-Zelewskiego przedstawiciele KG Armii Krajowej płk Kazimierz Iranek-Osmecki „Jarecki” i ppłk Zygmunt Dobrowolski „Zyndram” podpisali układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie.

1946 - W Versoix koło Genewy zmarł Ignacy Mościcki, prezydent RP w latach 1926-39; w 1993 r. jego szczątki przewieziono do Polski i złożono w bazylice archikatedralnej św. Jana w Warszawie.

1952 - We Wrocławiu urodził się Janusz Olejniczak, pianista, laureat Konkursu Chopinowskiego (szóste miejsce w 1970 r.), wcielił się w postać Chopina w filmie „Złota nuta” z 1991 r., nagrał też ścieżkę dźwiękową do „Pianisty” Polańskiego.

1957 – Władze zawiesiły wydawanie tygodnika „Po prostu” – najważniejszej gazety „polskiego października”. Decyzja ta doprowadziła w Warszawie do kilkudniowych protestów studenckich, brutalnie stłumionych przez milicję.

1957 - Na sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ polski minister spraw zagranicznych Adam Rapacki przedstawił plan utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej (tzw. plan Rapackiego).

1958 - Urodził się Maciej Dutkiewicz, reżyser, scenarzysta, autor filmu „Nocne graffiti”.

1962 - W Telewizji Polskiej wyemitowano pierwszą dobranockę - „Jacek i Agatka”.

1964 - Premiera filmu „Upał” Kazimierza Kutza z Jeremim Przyborą, Jerzym Wasowskim i Kaliną Jędrusik.

1965 - W Londynie zmarł Oskar Lange, ekonomista, statystyk; ambasador Polski w USA (1945-48); członek Rady Naczelnej PPS (1945-48); od 1948 r. w Komitecie Centralnym PZPR; wiceprzewodniczący Rady Państwa od 1957 r.; w latach 1938-45 profesor uniwersytetu w Chicago, po wojnie wykładowca i rektor SGPiS, następnie na Uniwersytecie Warszawskim.

1970 - Początek emisji 2 Programu TVP.

1970 - Premiera filmu „Abel twój brat” w reżyserii Janusza Nasfetera.

1974 - W Sosnowcu urodziła się Magdalena Piekorz, reżyser filmów fabularnych i dokumentalnych, scenarzystka; autorka filmu „Pręgi”, który w 2004 r. zdobył Złote Lwy na 29. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.

1981 - Lech Wałęsa został wybrany na zjeździe w Gdańsku przewodniczącym NSZZ „Solidarność” (był nim już faktycznie od powstania tego związku we wrześniu 1980).

1992 - W Konstancinie zmarł prof. Bohdan Suchodolski, filozof, historyk nauki i kultury, pedagog.

1997 - Państwa Unii Europejskiej parafowały Traktat Amsterdamski.

1998 - W Krakowie zmarł Jerzy Bińczycki, aktor przez wiele lat związany ze Starym Teatrem w Krakowie; w pamięci widzów zapisał się przede wszystkim jako Bogumił Niechcic w ekranizacji „Nocy i dni” Jerzego Antczaka, znany także z ról w filmach „Znachor” i „Pan Tadeusz”.

2007 - W Warszawie zmarł Janusz Rzeszewski, reżyser, autor filmów „Hallo Szpicbródka, czyli ostatni występ króla kasiarzy”, „Miłość ci wszystko wybaczy” i „Lata dwudzieste, lata trzydzieste”.

2008 - W Krakowie zmarł Józef Wolski, historyk starożytności, aresztowany przez Gestapo podczas Sonderaktion Krakau w listopadzie 1939 r.; po zwolnieniu z obozu w 1942 r. podjął działalność w tajnym nauczaniu; po wojnie powrócił do pracy na UJ, pracował także na Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie Wrocławskim, który przyznał mu doktorat honoris causa.

2009 - W Warszawie zmarł Marek Edelman, ostatni przywódca powstania w getcie warszawskim, uczestnik Powstania Warszawskiego; po wojnie kardiolog, opozycjonista, działacz Komitetu Obrony Robotników.

2023 – Zmarł muzyk Janusz Grudziński, w latach 1981-2020 był klawiszowcem zespołu Kult, brał również udział w nagrywaniu solowych albumów lidera Kultu, Kazika Staszewskiego. W 2006 r. jako Xiążę Warszawski wydał solowy album „Olśnienie”, komponował także muzykę do filmów dokumentalnych.

3 października

--------------

1458 - W Krakowie urodził się Kazimierz Jagiellończyk, syn króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki; kanonizowany w 1602 r.; patron Korony i Litwy.

1882 - Urodził się Karol Szymanowski, kompozytor, pianista, krytyk muzyczny, przedstawiciel Młodej Polski; uznawany obok Fryderyka Chopina za najwybitniejszego polskiego kompozytora.

1896 - Urodził się Stanisław Tatar, generał WP; w latach 1940-43 szef Oddziału III Operacyjnego KG ZWZ-AK, od 1943 r. zastępca Komendanta Głównego; w 1951 r. skazany w „procesie generałów” na dożywotnie więzienie; w 1956 r. zwolniony i zrehabilitowany.

1905 - Urodził się Władysław Czapliński, historyk, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego; badacz dziejów XVII-wiecznej Rzeczypospolitej.

1910 - We Lwowie powołano tajną organizację Armia Polska, która powstała w miejsce Polskiego Związku Wojskowego; Armia Polska utworzona została z inicjatywy Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”.

1921 - W Warszawie zmarł gen. Józef Leśniewski, dowódca 3 Dywizji Strzelców I Korpusu Polskiego w Rosji (1917-1918); w latach 1919-20 minister spraw wojskowych i członek Rady Obrony Państwa.

1923 - We Lwowie urodził się Stanisław Skrowaczewski, dyrygent, kompozytor.

1924 - Zmarł Władysław Zamoyski, działacz społeczny; inicjator budowy linii kolejowej Chabówka-Zakopane; uratował od całkowitego zniszczenia zdewastowane przez poprzednich właścicieli lasy tatrzańskie; zaangażowany w spór graniczny z Królestwem Węgier o Morskie Oko; wszystkie swoje dobra wielkopolskie oraz zakopiańskie przekazał na cele społeczne i narodowe.

1957 - Początek kilkudniowych manifestacji w Warszawie wywołanych zamknięciem przez władze komunistyczne tygodnika „Po prostu”.

1958 - Premiera filmu „Popiół i diament” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1980 - W wielu zakładach pracy na wezwanie Solidarności odbył się jednogodzinny strajk, będący protestem przeciwko opieszałości władz komunistycznych we wprowadzaniu w życie Porozumień Sierpniowych.

1980 - W Warszawie zmarł Jerzy Żurawlew, pianista, pedagog, inicjator Konkursu Chopinowskiego; w latach 1923-39 profesor warszawskiej Wyższej Szkoły Muzycznej im. Fryderyka Chopina, a od 1949 r. Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie.

1981 - W Warszawie zmarł prof. Tadeusz Kotarbiński, wybitny polski filozof, logik, etyk, twórca prakseologii, czyli teorii sprawnego działania.

1982 - Premiera serialu telewizyjnego „Jan Serce” w reżyserii Radosława Piwowarskiego.

1996 - Wisława Szymborska została laureatką literackiej Nagrody Nobla.

2000 - W Łodzi zmarł Wojciech Jerzy Has, reżyser, autor filmów „Rękopis znaleziony w Saragossie”, „Lalka”, „Sanatorium pod Klepsydrą”.

2007 - Wojna w Iraku: Trzy osoby zginęły w zamachu na konwój dyplomatyczny w Bagdadzie, wśród nich funkcjonariusz BOR; ranny został ambasador RP Edward Pietrzyk.

2015 - W Gdyni zmarł Franciszek Walicki, dziennikarz muzyczny, autor tekstów piosenek, publicysta.

2022 – Zmarł Jerzy Urban, dziennikarz, publicysta, redaktor „Po prostu” i „Polityki”; rzecznik prasowy rządu PRL w latach 1981-1989; założyciel i redaktor naczelny tygodnika „Nie”.

4 października

--------------

1480 - W Łowiczu zmarł Jakub z Sienna, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1474 r.

1582 - W Rzeczpospolitej wprowadzono obowiązujący do dziś kalendarz gregoriański.

1677 - Zmarł Józef Bartłomiej Zimorowic, poeta, satyryk, autor dzieł historycznych; burmistrz Lwowa.

1705 - W warszawskiej katedrze odbyła się królewska koronacja Stanisława Leszczyńskiego i jego żony Katarzyny z Opalińskich.

1741 - Urodził się Franciszek Karpiński, poeta, czołowy liryk polskiego sentymentalizmu.

1790 - W Warszawie zmarł Jan Dekert, kupiec, prezydent Starej Warszawy (1789); w okresie Sejmu Wielkiego walczył o prawa mieszczan; przywódca tzw. czarnej procesji w 1789 r.

1831 - Urodził się Bruno Bielawski, dziennikarz, pisarz i poeta związany z „Gazetą Lwowską”, od 1859 pierwszy redaktor czasopisma „Dzwonek: pismo dla ludu”.

1894 - W Warszawie urodził się Józef Beck, jeden z najbliższych współpracowników marszałka Józefa Piłsudskiego; w latach 1932-39 minister spraw zagranicznych RP.

1898 - Urodził się Marian Drobik, ps. Dzięcioł, podpułkownik WP, szef II Oddziału Komendy Głównej AK w latach 1942-43; aresztowany przez gestapo i zamordowany w niewyjaśnionych okolicznościach.

1900 - Urodził się malarz Józef Jarema, brat Marii Jaremy (Jaremianki).

1918 - Gen. Józef Haller został mianowany naczelnym wodzem Armii Polskiej we Francji.

1922 - Urodził się Adam Hollanek, poeta, pisarz, założyciel i długoletni redaktor naczelny miesięcznika popularno-naukowego „Fantastyka”.

1934 - Urodził się Zbigniew Pietrzykowski, pięściarz, trzykrotny medalista olimpijski: srebrny z Rzymu (1960) oraz brązowy z Melbourne (1956) i Tokio (1964); czterokrotny mistrz Europy.

1936 - Premiera filmu „Wierna rzeka” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.

1944 - Urodził się Józef Szaniawski, politolog, sowietolog, publicysta, dziennikarz; w latach 1970-85 redaktor PAP; od 1973 r. współpracował z Radiem Wolna Europa; aresztowany za działalność niepodległościową w 1985 r. i skazany przez sąd wojskowy na 10 lat więzienia; uniewinniony przez Sąd Najwyższy, wyszedł na wolność w grudniu 1989 r.; zginął w Tatrach w 2012 r.

1948 - W Strzegomiu urodził się Stanisław Nicieja, historyk, profesor Uniwersytetu Opolskiego, w latach 1996-2002 jego rektor; kronikarz i znawca Kresów.

1957 - ZSRR wystrzelił pierwszego sztucznego satelitę Ziemi - „Sputnik 1”.

1959 - W Warszawie zmarł Mieczysław Orłowicz, krajoznawca, współorganizator Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

1963 - W Londynie zmarł Zygmunt Nowakowski, pisarz, dziennikarz.

1966 - Premiera filmu „Marysia i Napoleon” w reżyserii Leonarda Buczkowskiego.

1967 - W Warszawie zmarł Janusz Franciszek Radziwiłł, ziemianin, ordynat ołycki, właściciel Nieborowa; polityk konserwatywny, działacz gospodarczy; poseł na Sejm (1928-1935), senator (1935-1938); we wrześniu 1939 r., a następnie w latach 1945-1947 więziony przez NKWD.

1968 - W Warszawie zmarł Jan Kurnakowicz, aktor, przez wiele lat związany z Teatrem Narodowym w Warszawie, znany z ról w filmach „Zakazane piosenki” i „Miasto nieujarzmione”.

1969 - W Bernie zmarł Jerzy Stempowski, eseista, krytyk literacki, epistolograf, publicysta.

1982 – Izba Wojskowa Sądu Najwyższego skazała zaocznie na karę śmierci byłego ambasadora PRL w Waszyngtonie Romualda Spasowskiego, który po ogłoszeniu stanu wojennego porzucił placówkę i poprosił o azyl polityczny w USA.

1989 - W Warszawie zmarł Edmund Osmańczyk, dziennikarz, publicysta, politolog; w latach 30. redaktor pisma „Młody Polak w Niemczech”; do 1939 r. kierował Centralą Prasową Związku Polaków w Niemczech; w czasie wojny w konspiracyjnym radiu; podczas Powstania Warszawskiego nadawał audycje „Dzień walki”; jako korespondent relacjonował konferencję w Poczdamie i Proces Norymberski; poseł na Sejm PRL; senator I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego.

1993 - Zmarł Jerzy Broszkiewicz polski prozaik, dramatopisarz, eseista i publicysta oraz autor fantastyki naukowej.

2002 - Premiera filmu „Zemsta” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

2017 - W Krakowie zmarł prof. Bronisław Chromy, rzeźbiarz, medalier i malarz, autor pomników i rzeźb plenerowych w miastach całej Polski, współzałożyciel Piwnicy pod Baranami.

2024 – W wieku 91 lat zmarł Jerzy Molga, aktor teatralny (m.in. w warszawskim Ateneum) i filmowy (debiut w „Kanale” Wajdy, a także postać generała Władysława Sikorskiego w „Katastrofie w Gibraltarze”. (PAP)

jkrz/ dki/