Prof. Klimek: talenty nie rodzą się tylko na wyższych uczelniach, ale też w zakładach rzemieślniczych (wywiad)

PAP: Kiedy mówimy „rzemieślnik”, wciąż widzimy szewca, cukiernika czy zegarmistrza. Kim jest polski rzemieślnik w 2026 roku?

Prof. Jan Klimek, ekonomista, wykładowca Szkoły Głównej Handlowej, prezes Związku Rzemiosła Polskiego i przewodniczący Rady Dialogu Społecznego: To rzeczywiście dobre pytanie, bo dzisiaj, w epoce globalizacji, cyfryzacji i sztucznej inteligencji, można postawić jeszcze bardziej prowokacyjne: czy rzemiosło jest nam w ogóle potrzebne?

Odpowiem liczbami. Mamy 27 izb rzemieślniczych, około 460 cechów, 75 tys. uczniów i ponad 40 własnych szkół, które nie narzekają na brak chętnych. To pokazuje, że rzemiosło jest potrzebne.

W 1980 roku na około 800 tys. przedsiębiorstw działających w Polsce 600 tys. stanowiły zakłady rzemieślnicze. Szkoliliśmy wtedy 197 tys. uczniów. Jestem przekonany, że gdyby nie tamte małe firmy, dzisiejsza polska gospodarka wyglądałaby zupełnie inaczej. To właśnie na ich bazie powstawały później większe przedsiębiorstwa prywatne

Oczywiście rzemieślnikiem nadal jest szewc, piekarz, cukiernik czy hydraulik, ale też mechatronik czy optyk Ale rzemiosło to przede wszystkim kwalifikacje, jakość i umiejętności, których nie da się zdobyć z dnia na dzień.

PAP: Tyle że teraz do warsztatu wchodzą automatyzacja i sztuczna inteligencja. Rzemieślnik powinien się ich bać?

J.K.: Absolutnie nie. Pamiętam rok 1989 i transformację. Wtedy też mówiono, że otwiera się rynek, nadchodzi zupełnie nowa epoka i rzemiosło za chwilę przestanie być potrzebne. A jednak przetrwaliśmy.

Dlaczego rzemiosło istnieje od tylu wieków? Dzięki kwalifikacjom, jakości, niekonwencjonalnym umiejętnościom, ale także ogromnej zdolności adaptacji. Powiedziałem kiedyś podczas wykładu inauguracyjnego w SGH: talenty nie rodzą się wyłącznie w murach wyższych uczelni. Rodzą się również w firmach rodzinnych, zakładach rzemieślniczych, przy warsztacie.

Sam talent, czyli wrodzone predyspozycje, nie wystarczy – trzeba jeszcze tysięcy godzin pracy, żeby go rozwinąć. Dlatego młody człowiek, który naprawdę nauczy się zawodu, nie powinien obawiać się sztucznej inteligencji. Dobremu fachowcowi pracy nie zabraknie.

PAP: Rzemiosło w Polsce bardzo często oznacza firmę rodzinną. Tymczasem jednym z jej największych problemów jest sukcesja. Dlaczego dzieci przedsiębiorców nie chcą przejmować firm rodziców?

J.K.: Młodzi mają dzisiaj znacznie więcej możliwości, ale winni jesteśmy też my, rodzice. Moja mama mówiła mi: „ucz się, żebyś nie musiał tak ciężko pracować jak ojciec”. My również chcemy oszczędzić dzieciom tego, przez co sami przeszliśmy. Wiemy, jak trudno prowadzi się firmę, ile jest problemów prawnych, finansowych, administracyjnych. I czasem sami stajemy się hamulcowymi sukcesji.

PAP: Oduczyliśmy dzieci pracy? Jesteśmy zbyt opiekuńczy?

J.K.: Tak uważam. Sam zaczynałem jako 14-letni chłopak. Skończyłem szkołę podstawową i poszedłem terminować w przedwojennej, bardzo dobrej kawiarni Kryształowa w Katowicach. Wstawałem o czwartej rano, żeby na szóstą być w pracy. Pracowałem również w soboty i niedziel. Przeszedłem drogę od ucznia cukiernika przez czeladnika do mistrza. Mając 22 lata, otworzyłem własną firmę, jak miałem 26 lat byłem już dość zamożnym człowiekiem i stać mnie było na to, żeby założyć rodzinę. Nie opowiadam tego po to, by przekonywać, że czternastolatkowie powinni dziś wstawać o czwartej rano. Chodzi mi o etos pracy i o samodzielność. Chcąc zapewnić dzieciom łatwiejsze życie, czasami odbieramy im możliwość nauczenia się, czym jest odpowiedzialność.

PAP: Jak duża jest skala problemu z sukcesją?

J.K.: Duża i nie dotyczy tylko Polski. Kiedy przygotowywałem w Europejskim Komitecie Ekonomiczno-Społecznym opinię dotyczącą firm rodzinnych, z danych wynikało, że stanowią one około 65 proc. przedsiębiorstw w Europie. Natomiast bardzo niewielka część tych firm przechodzi w ręce kolejnych pokoleń. Według danych, na które się wówczas powoływałem, do drugiego pokolenia dochodziło około 7–9 proc. firm, a do trzeciego zaledwie 2–3 proc.

W ubiegłym roku byłem w Niemczech i podczas spotkania z rzemieślnikami premier Bawarii mówił, że każdego roku z niemieckiego rynku znika około 100 tys. firm rzemieślniczych.

PAP: Pan zna firmę rodzinną także od środka.

J.K.: Bardzo dobrze. Firmę miał mój dziadek, potem mój ojciec, później ja. I wiem, że firma rodzinna ma ogromną wartość, ale jest też bardzo trudnym organizmem. W rodzinie potrafimy ranić się najmocniej, bo doskonale wiemy, gdzie drugiego człowieka boli.

Dlatego tym bardziej cenię firmy, w których sukcesja udała się w drugim czy trzecim pokoleniu. Trzeba stworzyć takie warunki, żeby przedsiębiorstwo nie znikało tylko dlatego, że jego założyciel kończy działalność.

PAP: Odpowiedzią miały być fundacje rodzinne. Uważa pan, że ten mechanizm się sprawdził?

J.K.: Sam pomysł fundacji rodzinnych był bardzo dobry. Miały zapewnić ciągłość przedsiębiorstw i ułatwić sukcesję. Problem w tym, że przepisy nie zostały wystarczająco dobrze przygotowane. Z jednej strony dla części przedsiębiorców okazały się skomplikowane i zbiurokratyzowane, z drugiej stworzyły możliwości wykorzystywania fundacji do optymalizacji podatkowej.

Według danych, które znam, fundacje rodzinne w ciągu trzech lat wykazały około 33 mld zł dochodów zwolnionych z podatku, a zapłaciły około 220 mln zł CIT. Jeżeli rzeczywiście mamy do czynienia z taką skalą, nie dziwię się Ministerstwu Finansów, że chce przepisy uszczelnić.

Nie można jednak przy okazji zepsuć samej idei. Fundacja rodzinna miała pomagać w sukcesji, żeby przedsiębiorstwo nie znikało wraz z odejściem jego założyciela. I temu przede wszystkim powinna służyć.

PAP: W poniedziałek, 21 września, rzemieślnicy z całej Polski mają spotkać się w Sejmie. Z czym tam przyjeżdżacie?

J.K.: Potrzebujemy zmian w ustawie o rzemiośle. Obecne przepisy były wielokrotnie zmieniane, bo zmieniały się formy prowadzenia działalności i sam rynek. Chcemy uporządkować system.

Szczególnie ważne są dla nas szkolenie i egzaminy zawodowe. Związek Rzemiosła Polskiego ustala standardy wymagań egzaminacyjnych dla egzaminów czeladniczych i mistrzowskich oraz sprawuje nadzór nad działalnością komisji egzaminacyjnych izb rzemieślniczych; odpowiada za jakość i etykę zawodową. Tymczasem na rynku mogą działać organizacje powstające poza naszym systemem, nad którymi nie mamy żadnej kontroli, choć również posługują się szyldem rzemiosła.

Chcemy, żeby zasady były jasne: jeżeli ktoś szkoli i egzaminuje przyszłych fachowców, musi spełniać określone standardy i podlegać nadzorowi. Nie może być wolnej amerykanki.

PAP: Czego jeszcze domagają się rzemieślnicy?

J.K.: Bardzo ważna jest refundacja kosztów kształcenia uczniów. To obecnie blisko miliard złotych rocznie. Chcemy, żeby środki na ten cel były zagwarantowane w ustawie budżetowej, a nie zależały od decyzji podejmowanych każdego roku.

Mamy około 75 tys. uczniów, ale coraz większym problemem staje się znalezienie mistrzów, którzy będą ich szkolić. Bez mistrza nie będzie ucznia, a bez ucznia za kilka lat nie będzie fachowca.

PAP: Związek postulował też podniesienie limitu rocznego przychodu uprawniającego do Małego ZUS-u Plus ze 120 do 200 tys. zł. Co na to rząd?

J.K.: Na razie nic. Będziemy się o to nadal upominali. Dla mikroprzedsiębiorstwa każde obciążenie jest odczuwalne. Czasem nawet niewielka ulga decyduje o tym, czy uda się zachować miejsce pracy.

W rzemiośle niemal wszystkie przedsiębiorstwa to mikrofirmy. To może być zakład fryzjerski zatrudniający dwie osoby, szewc, krawiec, zdun czy mechanik. Oni funkcjonują na bardzo konkurencyjnym rynku, zalewanym masową, tanią produkcją z Chin.

Niektóre samorządy zaczynają to dostrzegać i obniżają zakładom rzemieślniczym podatek od nieruchomości. Rozumieją, że taki zakład rzemieślniczy jest częścią miasta. Jeżeli z rynku czy starego centrum znikną szewc, zegarmistrz czy pracownia krawiecka, nikt ich łatwo nie zastąpi.

PAP: Niektórych zawodów jednak nie uratujemy. Repasacja pończoch właściwie zniknęła. Kto następny?

J.K.: Zawody zawsze się zmieniały. Repasacji pończoch już właściwie nie ma, bo nie ma na nią zapotrzebowania. Ale poprawki krawieckie są potrzebne, podobnie jak krawcy – gdyż klienci coraz częściej stawiają na indywidualność i dobrze skrojone ubrania. W trudniejszej sytuacji znaleźli się fotografowie czy zegarmistrzowie. Kiedyś zegarmistrz, złotnik, jubiler, grawer należeli do zawodów elitarnych. Dzisiaj zegarek elektroniczny często po prostu się wymienia. Ale jedne specjalności znikają, inne się zmieniają, a jeszcze inne powstają. Istotą rzemiosła nie jest przecież konkretna nazwa zawodu, tylko fachowość i umiejętność dostosowania się do potrzeb klienta.

PAP: Powiedział pan, że mamy dziś 75 tys. uczniów rzemiosła, a kiedyś było ich niemal 200 tys. Jak sprawić, żeby szkoła branżowa nie była traktowana jak edukacyjna poczekalnia dla tych, którzy „nie poszli do liceum”?

J.K.: To podejście na szczęście się zmienia. Prowadzimy ponad 40 szkół rzemieślniczych i wiele z nich jest obleganych. W Wejherowie odwiedziłem szkołę, w której uczy się około 850 osób. W ciągu 20 lat wykształciła 2600 młodych fachowców.

Najpopularniejsze są m.in. fryzjerstwo, mechanika samochodowa, budownictwo, zawody spożywcze, cukiernictwo. Szkoła branżowa ma ogromną zaletę: łączy wiedzę z praktyką.

Problemem polskiej edukacji jest natomiast brak ciągłości. Co kilka lat zmieniany jest system, programy, strukturę szkół. Popadamy z jednej skrajności w drugą. Tymczasem młody człowiek powinien zdobyć nie tylko wiedzę, lecz także umiejętność samodzielnego myślenia i radzenia sobie w nieprzewidywalnych sytuacjach.

PAP: Czyli „fach w ręku” znowu może być powodem do dumy?

J.K.: Powinien być. Sam jestem profesorem belwederskim, ale zaczynałem od szkoły zawodowej i dyplomu cukiernika. Gdybym jeszcze raz miał wybierać swoją drogę, prawdopodobnie wybrałbym podobnie. Dobry zawód daje człowiekowi coś bardzo ważnego: niezależność. Jeśli ktoś naprawdę nauczy się fachu, nie tylko znajdzie pracę, ale może zostać szefem własnego życia - i ja nim zostałem. Dlatego trzeba przekonywać przede wszystkim rodziców i nauczycieli, żeby nie traktowali szkoły branżowej jako gorszego wyboru. Nie każdy musi skończyć studia, żeby dobrze i ciekawie żyć.

PAP: Na koniec: dlaczego kondycja szewca, piekarza czy niewielkiej firmy rodzinnej miałaby mieć znaczenie dla siły całej polskiej gospodarki?

J.K.: Bo małe i średnie przedsiębiorstwa, rzemiosło i firmy rodzinne są jej trwałym fundamentem. Przeszły przez kolejne kryzysy, transformację ustrojową, wejście Polski do Unii Europejskiej i wielkie przemiany technologiczne – i nadal istnieją. Rzemiosło nie tylko produkuje i świadczy usługi. Szkoli kolejne pokolenia, tworzy miejsca pracy, płaci podatki i buduje lokalne społeczności. Gwarantujemy zrównoważony rozwój i odporność gospodarki. Pomagamy utrzymać ciągłość usług, gdy pękają globalne łańcuchy dostaw. I niezmiennie jesteśmy blisko ludzi i ich potrzeb

Rozmawiała Mira Suchodolska (PAP)

mir/ kcz/