Psychoterapeutka: weterani ukraińscy przeszli kręgi piekielne, teraz wracają do życia w rodzinie

Caritas Polska od trzech lat prowadzi program Rodzina w Centrum, obejmujący wsparcie psychologiczne i rehabilitacyjne ukraińskich weteranów i ich rodziny oraz szkolenia dla lokalnych psychologów. PAP rozmawiała z psychoterapeutką Nina Mocior, udzielającej w ramach tego programu pomocy ukraińskim weteranom, a specjalizującej się w leczeniu traumy zarówno u wojskowych, jak i cywilów.

Rozmówczyni PAP przyznała, że weterani to przekrój całego społeczeństwa „od nauczycieli, biznesmenów, drobnych przedsiębiorców, influencerów, aż do zawodowych wojskowych”. Mężczyzn tych, dodała, łączy jedna motywacja. Po 2022 roku uznali, że muszą ratować swoje rodziny, swój kraj i ruszyli do walki. Niektórzy zrobili to już w 2014 roku.

Według Mocior, zmienia się każdy, kto doświadczył udziału w wojnie. Zaś przebywanie w długotrwałym stresie bojowym pozostawia ślad w układzie nerwowym, który „po prostu się przepalił”.

– Ludzie ci miesiącami żyli w strefie stałego zagrożenia życia. Musieli podejmować dramatyczne decyzje: jeśli zrobię krok w tę stronę, mogę umrzeć; jeśli czegoś nie zrobię, też mogę zginąć. Wielu doświadczyło urazu moralnego, znaleźli się w sytuacjach krytycznych, w stanie skrajnej bezsilności. Przechodzili przez kolejne kręgi piekielne, widzieli śmierć. Mówili mi: „Wychodziło do ataku trzydziestu, wracało pięciu”. Zdarzało się, że przeżyli tylko dlatego, że ktoś inny zginął. Doświadczyli skrajnego cierpienia psychicznego – powiedziała psychoterapeutka.

Jak zaznaczyła, weterani po powrocie do domu mają duże trudności z odnalezieniem siebie, nie tylko w relacji rodzinnej, co także w wymiarze własnej tożsamości. – Czujność, skanowanie otoczenia, nieustanny tryb gotowości, czyli to, co było kluczowe do przetrwania w trybie bojowym, staje się obciążeniem w codziennym życiu. Z jednej strony pojawiają się w takim mężczyźnie myśli, że nikt go nie rozumie, przez co przestaje on rozmawiać z żoną. Z drugiej strony każda nieprzewidywalna sytuacja, nawet tak banalna jak zmiana trasy ze sklepu do domu czy spontaniczna reakcja dziecka może wywołać w nim złość i frustrację. Wytrąca go to bowiem z poczucia kontroli i bezpieczeństwa. W takich wypadkach mówimy o traumie, czyli stanie, w którym ciało i umysł wciąż nie zarejestrowały, że nie muszą już mobilizować się do walki o przetrwanie – wyjaśniła Mocior.

Przyznała, że niezwykle poruszające były odpowiedzi weteranów gdy pytała, o co chcieliby zostać zapytani. Według jej relacji ubolewali, że nikt nie pyta ich o przyszłość, a wszyscy wyłącznie o przeszłość. „Ludzie pytają ilu Ruskich zabiłem, zamiast o to, kim jestem i czego dziś potrzebuję” - relacjonowała Mocior ich słowa. Dodała, że „tożsamość wojskowa jest tylko jednym z elementów ich osobowości, która nie jest jedyną i nie powinna stać się dominującą”.

Psychoterapeutka zwróciła uwagę na poważny problem, jakim jest stygmatyzacja osób korzystających z pomocy psychologicznej. Jak wyjaśniła, wielu ukraińskich weteranów obawia się, że jeśli zwrócą się do specjalistów, otoczenie uzna ich za nieporadnych życiowo.

– Dlatego tak ważne są rówieśnicze grupy wsparcia, zrzeszające mężczyzn o podobnych doświadczeniach frontowych. Jak sami przyznają, pobratymcy rozumieją się nawet bez słów. Kluczowe jest stymulowanie ich do działania, co pozwala uniknąć izolacji. Ryzyko popełnienia samobójstwa oraz pogłębienia się stanów depresyjnych lub lękowych jest bowiem bardzo realne – powiedziała psychoterapeutka.

Mocior prowadziła w Ukrainie m.in. sesje psychoedukacyjne na temat funkcjonowania w stresie bojowym, traumy oraz PTSD, w których brali udział weterani wraz z żonami. Jak przyznała, zaskoczyło to lokalnych psychologów. – Weteran często wycofuje się z życia rodzinnego. Idzie na ryby, wychodzi spotkać się z kolegami, unika rozmowy i bliskości. To rodzi ogromne nieporozumienia w związkach. Żona nie musi znać drastycznych szczegółów z frontu, ale chce wiedzieć co dzieje się w głowie jej męża. Wiele par nie odbyło rozmowy o tym, jak wojna ich zmieniła. W efekcie stają się obcymi sobie ludźmi – podkreśliła.

Rozmówczyni PAP zwróciła bowiem uwagę, że „wojna zmienia całą rodzinę”. – Ukraińska żona żołnierza sama też przeżywa wojnę, doświadczając własnych traum, niepewności i paraliżującego strachu o męża, dzieci i bliskich. (...) Największym dramatem tych rodzin jest zderzenie nierealnych fantazji z rzeczywistością. Mężczyzna marzy o powrocie do uśmiechniętej żony i stęsknionych dzieci. Kobieta wyobraża sobie, że do drzwi zapuka ten sam czuły mąż i troskliwy ojciec, którym był zanim poszedł do wojska. W rzeczywistości obie strony desperacko próbują wrócić do starego życia, ale tamtego starego życia już po prostu nie ma. Spotykają się odmienieni przez wojnę ludzie, którzy bez wsparcia i rozmowy nie potrafią zbudować relacji i bliskości na nowo – zaznaczyła.

Mocior wspomniała, że na obozach terapeutycznych obok rozmów prowadzone są także warsztaty i aktywności sportowe, w tym spływy kajakowe dla par, które wymuszają współdziałanie i komunikację między partnerami.

Opowiedziała także o grupie weteranów z Kamieńca Podolskiego, którzy w ramach ćwiczeń terapeutycznych grali w paintball. Jak przyznała, początkowo wzbudziło to wśród lokalnych terapeutek duże zdziwienie, gdyż obawiały się one ryzyka retraumatyzacji. – Przed grą rozmawiałam z weteranami o tym, co może ich pobudzić i jak mogą to kontrolować. Same rozgrywki były krótkie, a po nich ponownie skupiliśmy się na wyciszeniu emocji. W efekcie żaden z 25 uczestników nie stracił kontroli, wszyscy się dobrze bawili. Jeden z nich, po amputacji obu nóg, poruszający się na protezach, rozpłakał się. Powiedział mi: „Po wejściu na minę leżałem sześć godzin, powoli umierając. Potem przez półtora roku byłem w szpitalach, a kolejne pół czekałem na protezy i uczyłem się chodzić. Dzisiaj pokazałaś mi, że nie straciłem swojej wartości”. Mężczyzna ten dzięki tej grze uświadomił sobie, że mimo niepełnosprawności, jego siła i żołnierska wartość pozostały nienaruszone – opowiedziała terapeutka.

Liczba weteranów w Ukrainie przekroczyła liczbę 2 milionów osób i będzie ona rosła – podał 27 sierpnia ukraiński rzecznik praw człowieka Dmytro Łubinec. Jak poinformował, zaledwie 18 proc. z nich otrzymało dotychczas wsparcie psychologiczne.

Program Caritas Polska Rodzina w Centrum jest realizowany w Charkowie, Odessie, Kamieńcu Podolski oraz Żytomierzu. Działania te są finansowane z programu „Polska pomoc” Ministerstwa Spraw Zagranicznych. (PAP)

mzb/ pś/