Kalendarz rocznic od 7 do 13 września

7 września

----------

1619 - W Koszycach, po zdobyciu miasta przez wojska Jerzego I Rakoczego, zamordowany został jezuita Melchior Grodziecki. Został beatyfikowany w 1905 r. przez Piusa X, a kanonizowany w 1995 r. przez Jana Pawła II.

1633 - Początek odsieczy smoleńskiej zakończonej zwycięstwem wojsk Rzeczypospolitej i kapitulacją wojsk rosyjskich (moskiewskich).

1764 - Stanisław August Poniatowski został wybrany na króla Polski.

1789 – Sejm Czteroletni wyłonił Deputację do Formy Rządu kierowaną przez biskupa kamienieckiego senatora Adama Stanisława Krasińskiego, do zadań której należało opracowanie projektów reform ustroju Rzeczypospolitej.

1808 - W Londynie urodził się William Lindley, inżynier, projektant wodociągów warszawskich.

1812 – Zakończyła się trzydniowa bitwa pod Borodino. Zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi otworzyło Napoleonowi drogę do Moskwy. W walce wsławili się walczący po stronie francuskiej Polacy, m.in. książę Józef Poniatowski i generałowie Józef Chłopicki i Izydor Krasiński.

1848 - W Austrii (w tym na należących do niej ziemiach polskich) zostało zniesione poddaństwo.

1928 - Otwarcie w Gdyni pierwszej linii transoceanicznej do portów w Kanadzie i USA.

1928 - Rozpoczęła się pierwsza edycja kolarskiego wyścigu Tour de Pologne.

1929 – Terroryści z Ukraińskiej Organizacji Wojskowej wysadzili w powietrze budynek dyrekcji lwowskich Targów Wschodnich.

1931 - Polski pilot Bolesław Orliński zwyciężył w amerykańskich zawodach lotniczych National Air Races w Cleveland.

1939 – Siódmy dzień agresji Niemiec na Polskę: Skapitulowali obrońcy Westerplatte, z Warszawy wyjechali prezydent, ministrowie oraz Wódz Naczelny, rozpoczęła się obrona Wizny („polskich Termopil”), Wehrmacht wkroczył m.in. do Torunia i Zgierza.

1943 - W Warszawie oddział dyspozycyjny „Agat” Kedywu Komendy Głównej AK dokonał udanego zamachu na zastępcę komendanta więzienia na Pawiaku SS-Oberscharführera Franza Bürkla.

1946 – Urodził się Jerzy Stępień, sędzia, a w latach 2006-2008 prezes Trybunału Konstytucyjnego. Od 1980 r. aktywnie działał w „Solidarności”, w stanie wojennym był internowany i aresztowany, w 1989 r. został senatorem z listy Lecha Wałęsy, a w rządzie Jerzego Buzka – wiceministrem spraw wewnętrznych.

1946 - W Chorzowie urodził się Olgierd Łukaszewicz, aktor, związany m.in. z warszawskimi teatrami: Powszechnym, Studio i Polskim; wystąpił w filmach „Sól ziemi czarnej”, „Perła w koronie”, „Brzezina”, „Lekcja martwego języka”, „Wierna rzeka”, „Seksmisja” i „Generał Nil”; prezes ZASP w latach 2002-2005 i 2011-2018, pomysłodawca Fundacji My, Obywatele Unii Europejskiej.

1946 – W Chorzowie urodził się Jerzy Łukaszewicz, reżyser i operator filmowy, autor zdjęć do takich filmów jak „Dolina Issy”, „Seksmisja”, „Vabank” i „Vabank 2”.

1952 - W Łodzi urodziła się Iwona Bielska, aktorka, związana m.in. z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i Narodowym Starym Teatrem; zagrała w filmach „Ćma”, „Wilczyca”, „Na srebrnym globie”, „Wesele” (2004) i „Wałęsa. Człowiek z nadziei”.

1956 - W Krakowie urodził się Tadeusz Isakowicz-Zaleski, duchowny archidiecezji krakowskiej, duszpasterz Ormian w Polsce południowej; autor publikacji historycznych, m.in. książki „Księża wobec bezpieki”, działacz ruchu na rzecz upamiętnienia ofiar ludobójstwa Polaków na Wołyniu, Podolu i w Galicji.

1956 - W Chorzowie urodził się Ryszard Riedel, wokalista, lider zespołu Dżem.

1957 - W Poznaniu urodziła się Ewa Kasprzyk, lekkoatletka, sprinterka, halowa mistrzyni Europy (1988), wielokrotna mistrzyni Polski; rekordzistka Polski w biegu na 100 i 200 m.

1963 - Premiera filmu „Milczenie” w reżyserii Kazimierza Kutza.

1965 - W Tomaszowie Mazowieckim urodziła się Joanna Trzepiecińska, aktorka, wystąpiła w filmach „Sztuka kochania”, „Nad rzeką, której nie ma”, „Papierowe małżeństwo”, a także w serialach „Panny i wdowy”, „Bar Atlantic” oraz „Rodzina zastępcza”.

1970 - W wieku 90 lat zmarł Izaak Grünbaum, jeden z sygnatariuszy deklaracji niepodległości Izraela. Do 1932 r. mieszkał w Polsce i był posłem na Sejm. Pochodził z Płońska, w czasach zaborów studiował prawo i medycynę na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, a z powodu działalności w ugrupowaniach syjonistycznych był kilka razy więziony przez władze rosyjskie.

1979 - Premiera filmu „Lekcja martwego języka” w reż. Janusza Majewskiego.

1988 - W Warszawie zmarł Bolesław Płotnicki, aktor, przez wiele lat związany z warszawskim Teatrem Dramatycznym.

1989 - Zlikwidowano Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO), zastępując je Oddziałami Prewencji.

2012 - W Kielcach zmarł Leszek Drogosz, bokser, trzykrotny mistrz Europy, brązowy medalista olimpijski z Rzymu (1960).

2019 – W Łodzi zmarł Zdzisław Szostak, kompozytor, dyrygent i twórca muzyki filmowej oraz pedagog Akademii Muzycznej w Łodzi. Pod jego batutą wykonano nagrania ścieżek dźwiękowych do ok. 200 produkcji filmowych. Sam był autorem muzyki do 40 filmów, w tym 20 fabularnych - m.in. „Znachor”.

8 września

----------

1253 - Papież Innocenty IV kanonizował biskupa krakowskiego Stanisława, który - według kroniki Galla Anonima - został zabity z rozkazu króla Bolesława Śmiałego.

1514 - W bitwie pod Orszą wojska polsko-litewskie dowodzone przez hetmana wielkiego litewskiego Konstantego Ostrogskiego pokonały wojska moskiewskie.

1523 - W Krakowie zmarł Maciej z Miechowa, lekarz, historyk, geograf, astrolog, profesor i rektor Akademii Krakowskiej.

1681 – Stefan Batory rozpoczął oblężenie Pskowa.

1655 - Wojska szwedzkie po raz pierwszy zajęły Warszawę. Podczas potopu zrobiły to jeszcze dwukrotnie.

1717 – W obecności tysięcy pielgrzymów na Jasnej Górze odbyła się koronacja obrazu Matki Bożej.

1799 – powstała Legia Naddunajska, formacja wojskowa złożona z Polaków wcześniej służących w armii austriackiej. Walczyła u boku Francji i wsławiła się w bitwach pod Marengo i Hohenlinden. Gdy jej dowódca, gen. Karol Kniaziewicz podał się do dymisji, przekształcono ją w półbrygadę i wysłano na San Domingo.

1831 - Po dwudniowym szturmie dowodzone przez gen. Iwana Paskiewicza wojska rosyjskie zdobyły Warszawę. Wojska polskie zdołały się wycofać do Modlina i Zamościa, ale utrata stolicy w praktyce przesądziła o upadku powstania listopadowego.

1899 - Urodził się Jerzy Dąbrowski, inżynier mechanik, konstruktor lotniczy, autor projektu dwusilnikowego bombowca PZL-37 „Łoś”; w czasie II wojny światowej oficer techniczny Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii.

1899 - Wmurowano kamień węgielny pod budowę gmachu głównego Politechniki Warszawskiej.

1900 – W Bielsku (wtedy na Austriackim Śląsku) został odsłonięty pomnik Marcina Lutra. Stoi do dziś i jest jedynym pomnikiem ojca reformacji na terenie Polski.

1905 - Na stokach warszawskiej Cytadeli został powieszony Marcin Kasprzak, czołowy działacz PPS i SDKPiL, organizator pierwszej manifestacji pierwszomajowej na ziemiach polskich. Kilkanaście miesięcy przed egzekucją zabił kilku rosyjskich żandarmów, którzy nakryli go w tajnej drukarni.

1910 - W Warszawie urodził się Wojciech Wasiutyński, jeden z liderów ONR-Falanga; po wybuchu wojny na emigracji, gdzie założył Instytutu Romana Dmowskiego.

1911 - W Krakowie zmarł biskup krakowski, kardynał Jan Puzyna.

1927 – W Warszawie został porwany i ciężko pobity Tadeusz Dołęga-Mostowicz, pisarz (kilka lat później napisał powieści „Kariera Nikodema Dyzmy” oraz „Znachor”) i krytycznie nastawiony do sanacji publicysta. Sprawców nie złapano, ale wszystko wskazywało na to, że byli nimi funkcjonariusze policji.

1935 – Pierwsze po przyjęciu konstytucji kwietniowej wybory do Sejmu. Zostały zbojkotowane przez większość antysanacyjnej opozycji, bo ordynacja (z 8 lipca) z góry przekreślała szanse na demokratyczne rozstrzygnięcie. W 208-osobowym Sejmie 180 mandatów zdobyli przedstawiciele obozu rządowego.

1938 - Premiera filmu „Druga młodość” w reżyserii Michała Waszyńskiego.

1939 - Prezydent stolicy Stefan Starzyński mianowany komisarzem cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy.

1939 – W ósmym dniu niemieckiej agresji na Polskę rozpoczęło się oblężenie Warszawy. Wehrmacht wkroczył m.in. do Łodzi i Radomia, a niemiecki sąd polowy skazał na śmierć 28 obrońców Poczty Gdańskiej. W wiosce Ciepielów niedaleko Radomia Niemcy rozstrzelali 250-300 polskich jeńców, a w miasteczku Lipsko spalili żywcem w synagodze 60 Żydów.

1942 - W niemieckim obozie koncentracyjnym Dachau zamordowany został ks. Adam Bargielski, wikariusz parafii Myszyniec; beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II w 1999 r.

1944 - W Wilnie urodziła się Ada Rusowicz, piosenkarka, wokalistka zespołu Niebiesko-Czarni.

1944 - Bitwa 9 Pułku Strzelców Konnych Armii Krajowej z oddziałami niemieckimi w rejonie rezerwatu Czerwone Bagno na Podlasiu.

1944 - Urodziła się Mira Kubasińska, piosenkarka, legenda polskiego rocka i bluesa; wykonawczyni przebojów „Gdybyś kochał, hej” i „Na drugim brzegu tęczy”; największą sławę zdobyła w latach 60. i 70., występując z zespołem Breakout.

1945 - Pułkownik Jan Mazurkiewicz „Radosław”, w czasie II wojny światowej zastępca, a następnie szef Kedywu KG AK, podczas Powstania Warszawskiego dowódca Zgrupowania „Radosław”, wezwał byłych żołnierzy Armii Krajowej do ujawnienia się.

1946 - Rząd wydał dekret o ustroju rolnym i osadnictwie na Ziemiach Odzyskanych.

1946 - Urodził się Krzysztof Krawczyk, piosenkarz, wokalista zespołu Trubadurzy (1963-1973); wykonawca przebojów „Pamiętam Ciebie z tamtych lat”, „Jak minął dzień”, „Byle było tak”, „Parostatek”, „Mój przyjacielu”.

1950 - W Bejrucie zmarła Hanka Ordonówna, piosenkarka, tancerka, aktorka; jej szlagiery „Na pierwszy znak” czy „Miłość ci wszystko wybaczy” należą do klasyki polskiej muzyki.

1950 - W Warszawie urodził się Jerzy Radziwiłowicz, aktor, przez wiele lat związany ze Starym Teatrem w Krakowie, od 1998 r. w Teatrze Narodowym w Warszawie; znany m.in. z ról w filmach Andrzeja Wajdy „Człowiek z marmuru” i „Człowiek z żelaza”, a także filmów „W zawieszeniu”, „Pokłosie” oraz serialu „Glina”.

1957 - Urodził się Maciej Kozłowski, aktor. Ataman kozacki Maksym Krzywonos w filmie „Ogniem i mieczem” Jerzego Hoffmana i Ali – szef mafii w filmie „Miasto prywatne” Jacka Skalskiego. Grał też m.in. w „Psach” i „Liście Schindlera”.

1958 - W katastrofie balonu w Szatarpach koło Kościerzyny zginął dwukrotny zdobywca Pucharu Gordona Bennetta mjr Franciszek Hynek.

1968 - Ryszard Siwiec dokonał samospalenia na znak protestu przeciw inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację; podpalił się na oczach tłumów podczas centralnych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie.

1970 - Premiera filmu „Krajobraz po bitwie” w reż. Andrzeja Wajdy.

1972 - Urodził się Bartosz Konopka, reżyser; w 2010 r. nominowany do Oscara za film „Królik po berlińsku” w kategorii najlepszy dokument krótkometrażowy.

1972 - Sąd Wojewódzki w Opolu uznał braci Kowalczyków za winnych wybuchu w auli Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, do którego doszło w przeddzień zapowiadanych uroczystości z okazji Dnia Milicjanta. Jerzy Kowalczyk skazany został na karę śmierci, a Ryszard Kowalczyk na 25 lat pozbawienia wolności. W styczniu 1973 r. Rada Państwa złagodziła wyrok na Jerzego Kowalczyka, skazując go - podobnie jak jego brata - na 25 lat więzienia.

1977 - W Telewizji Polskiej wyemitowano pierwszy odcinek programu popularnonaukowego „Sonda”.

1981 - W Gdańsku na I Zjeździe Delegatów NSZZ „Solidarność” uchwalono „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”.

1982 - Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego wydał wyroki w procesie ośmiu osób, które były zamieszane w lutym 1982 r. w zabójstwo milicjanta Zdzisława Karosa. Główny oskarżony został skazany na 25 lat więzienia (wyszedł po siedmiu), a ksiądz Sylwester Zych, w mieszkaniu którego przechowywany był pistolet, z jakiego zastrzelono milicjanta - na sześć lat (ale wyszedł na wolność w 1986 r.).

2000 - Premiera filmu „Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

2006 - Premiera filmu „Plac Zbawiciela” w reżyserii Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze.

2022 – W wieku 96 lat zmarła Elżbieta II, królowa Wielkiej Brytanii od 1952 r., najdłużej panujący monarcha w dziejach tego kraju.

9 września

----------

1409 – Król Władysław Jagiełło wydał odezwę skierowaną do duchowieństwa, rycerstwa i innych władców, zawierającą 29 artykułów z zarzutami wobec działalności zakonu krzyżackiego.

1596 - W Warszawie zmarła królowa Anna Jagiellonka, żona Stefana Batorego, ostatnia przedstawicielka dynastii Jagiellonów.

1698 - Pod Podhajcami hetman polny koronny Feliks Potocki pokonał wojska tatarskie.

1907 - W Warszawie urodził się Edward Szymański, poeta, prozaik i dziennikarz związany z warszawską Wolą, działacz PPS; zamordowany w niemieckim obozie KL Auschwitz w 1943 r.

1911 – Władze rosyjskie zniosły zakaz zabudowywania esplanad fortecznych w likwidowanej Twierdzy Warszawa. Umożliwiło to rozpoczęcie planowania rozbudowy miasta.

1914 – Koniec I bitwy nad Marną. Za cenę olbrzymich strat (455 tys.) wojsko francuskie powstrzymało niemiecką ofensywę na Paryż. Wojna przybrała charakter pozycyjny.

1922 - W Białymstoku urodził się Witold Lesiewicz, reżyser, scenarzysta; autor filmów „Kwiecień”, „Bolesław Śmiały” oraz serialu „Doktor Murek”.

1923 - Ukazał się pierwszy numer ogólnopolskiego tygodnika katolickiego „Gość Niedzielny”.

1930 - Na polecenie Józefa Piłsudskiego i ministra spraw wewnętrznych Felicjana Sławoja-Składkowskiego, ale bez nakazu sądowego 19 przywódców antysanacyjnej opozycji zostało osadzonych w twierdzy brzeskiej. Byli wśród nich m.in. Wincenty Witos, Adam Ciołkosz, Herman Lieberman, Norbert Barlicki, Karol Popiel i Kazimierz Bagiński, a dwa tygodnie później Wojciech Korfanty.

1931 - W Katowicach urodził się Waldemar Świerzy, grafik, artysta plakatu.

1939 - Kolejne nieudane natarcie niemieckiej 4 Dywizji Pancernej na Warszawę. W walkach na Woli i Ochocie Niemcy stracili około połowy wozów bojowych.

1939 - Wojska niemieckie zajęły Poznań; dotarły też do środkowej Wisły i Sanu.

1939 - Armia „Poznań”, dowodzona przez gen. Tadeusza Kutrzebę, uderzeniem z rejonu Łęczycy na lewe skrzydło niemieckiej 8 Armii rozpoczęła bitwę nad Bzurą.

1939 - Podpisanie polsko-francuskiej umowy o formowaniu polskich jednostek wojskowych na terenie Francji.

1939 - W Lublinie w czasie bombardowania miasta przez Niemców zginął Józef Czechowicz, poeta.

1939 - W Warszawie urodził się Zbigniew Namysłowski, jeden z najbardziej znanych polskich jazzmanów; multiinstrumentalista - z wykształcenia wiolonczelista, z wyboru puzonista, saksofonista altowy i sopranowy, flecista, a także kompozytor i aranżer.

1942 - Z Lublina do obozu na Majdanku Niemcy wywieźli 2 tys. Żydów.

1942 - Niemcy zakończyli likwidację getta żydowskiego w Beresteczku.

1943 - Utworzenie przez Niemców na terenie KL Birkenau tak zwanego obozu rodzinnego Theresienstadt dla Żydów z getta w Terezinie koło Pragi.

1944 - PKWN zawarł z rządami sowieckiej Ukrainy i Białorusi układy dotyczące ewakuacji obywateli polskich z terytorium USRS i BSRS oraz ewakuacji ludności ukraińskiej i białoruskiej z terytorium Polski.

1951 - W Warszawie członkowie podziemia zastrzelili Stefana Martykę, lektora i reżysera audycji propagandowych „Fala 49” w Polskim Radiu.

1957 - Założono Polski Związek Rugby.

1962 - Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji „Nóż w wodzie” w reż. Romana Polańskiego otrzymał nagrodę Międzynarodowej Federacji Krytyków Filmowych FIPRESCI.

1962 - W Warszawie zmarł prof. Edward Szturm de Sztrem, statystyk, demograf, w latach 1929-1939 dyrektor Głównego Urzędu Statystycznego; po wojnie wykładowca SGPiS.

1967 – „Niech żyje Zabrze, najbardziej śląskie miasto ze wszystkich śląskich miast, czyli najbardziej polskie miasto ze wszystkich polskich miast!” – takie zdanie podczas wizyty w Zabrzu wypowiedział prezydent Francji Charles de Gaulle. W trakcie tygodniowego pobytu odwiedził też m.in. Westerplatte i KL Auschwitz.

1967 - W Warszawie odsłonięto Pomnik Lotnika zrekonstruowany po zniszczeniach wojennych.

1970 - Premiera serialu telewizyjnego „Kolumbowie” w reż. Janusza Morgensterna.

1971 - Premiera serialu telewizyjnego „Przygody psa Cywila” w reż. Krzysztofa Szmagiera.

1972 - Podczas XX Letnich Igrzysk Olimpijskich w Monachium Władysław Komar zdobył złoty medal w konkursie pchnięcia kulą.

1973 - We Wrocławiu urodziła się Maria Peszek, piosenkarka, aktorka.

1976 - W Polsce rozpoczęły się manewry wojsk Układu Warszawskiego „Tarcza 76”.

1976 - Polscy biskupi zaapelowali do władz, aby zaniechano wszelkich represji wobec robotników, a także do społeczeństwa, aby przyczyniało się do poprawy trudnej sytuacji ekonomicznej kraju.

1978 - Kopalnia Soli „Wieliczka” wpisana została na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

1993 - Utworzono Biebrzański Park Narodowy.

1995 - W Puszczykowie zmarł Jerzy Kurczewski, dyrygent, pedagog, kompozytor, muzykolog, założyciel Poznańskiego Chóru Chłopięcego.

1996 - Polska Akademia Nauk powołała Radę Języka Polskiego.

2006 - W Warszawie zmarł Lucjan Kydryński, dziennikarz, konferansjer, autor audycji radiowych i telewizyjnych poświęconych muzyce, a także wielu książek, m.in. „Wierzę piosence”, „Znajomi z płyt”, „Opera na cały rok”, „Marek i Wacek - historia prawdziwa” oraz „Przejazdem przez życie... Kroniki Rodzinne”.

2021 – W Warszawie zmarł Wiesław Gołas, odtwórca ponad 120 ról filmowych, kabaretowych, teatralnych i telewizyjnych. Kojarzony był głównie z postaciami komediowymi, m.in. Tomkiem Czereśniakiem z „Czterech pancernych i psa”, Przemysławem Stefanem Waldkiem z „Dzięcioła”, Robertem z „Żony dla Australijczyka” - i kreacjami kabaretowymi w kabaretach Dudek i Kabarecie Starszych Panów.

2024 – zmarł Robert Smoktunowicz, prawnik, w PRL związany z Niezależnym Zrzeszeniem Studentów i Ruchem Młodej Polski, w latach 2001-2007 senator RP.

10 września

-----------

1382 - Zmarł Ludwik Węgierski, król Węgier (od 1342 r.) i Polski (od 1370 r.), syn Elżbiety Łokietkówny. W zamian za zgodę na objęcie polskiego tronu przez swoją córkę, Jadwigę, nadał szlachcie przywilej koszycki.

1526 - Sejm mazowiecki złożył przysięgę na wierność królowi polskiemu, oficjalnie potwierdzając inkorporację Mazowsza do Korony.

1770 - Konfederacja barska: Rozpoczęła się obrona Jasnej Góry przed wojskami rosyjskimi.

1797 – Urodził się Piotr Wysocki, w 1830 r. przywódca spisku w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie, który zapoczątkował wybuch powstania listopadowego; zesłany przez władze carskie na Syberię, do kraju powrócił po ponad 25 latach.

1821 - Zmarł Franciszek Zabłocki, komediopisarz, poeta, sekretarz Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych; autor komedii „Fircyk w zalotach”.

1831 - Gen. Maciej Rybiński został ostatnim wodzem naczelnym powstania listopadowego.

1876 - We Lwowie urodził się Stanisław Kętrzyński, historyk, dyplomata.

1891 - W Warszawie urodził się Ignacy Matuszewski, jeden z czołowych reprezentantów obozu sanacyjnego, członek POW, płk WP, w 1920 r. szef Oddziału II Naczelnego Dowództwa, dyplomata, minister skarbu, redaktor naczelny „Gazety Polskiej”; we wrześniu 1939 r. kierował ewakuacją złota Banku Polskiego do Francji.

1893 - W Berlinie założono Polską Partię Socjalistyczną zaboru pruskiego.

1907 - Urodził się Marian Konopiński, duchowny katolicki; we wrześniu 1939 r. kapelan 15 Pułku Ułanów Poznańskich; zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym Dachau, w którym był poddawany pseudomedycznym eksperymentom. Beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II w 1999 r.

1914 - Walki 1 Pułku Legionów Polskich pod Nowym Korczynem, Opatowem, Uściskowem, Grotnikami, Winiarami, Ksanami i Czarkową.

1929 - W Warszawie urodziła się Olga Krzyżanowska, lekarz, w czasie II wojny światowej członek Szarych Szeregów; działaczka „Solidarności”; w latach 1989-1991 i 1993-1997 wicemarszałek Sejmu; senator (2001-2005).

1939 – Bohaterska obrona polskiego wojska pod Wizną; jej dowódca kpt. Władysław Raginis popełnił samobójstwo.

1939 - Początek odwrotu Armii „Modlin” znad dolnego Bugu.

1939 - W Bydgoszczy Niemcy przeprowadzili pierwszą masową egzekucję Polaków; łącznie rozstrzelali około 1500 osób.

1944 - Utworzony został Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, potocznie nazywany Informacją Wojskową. Jako organ kontrwywiadu wojskowego odpowiadał m.in. za represje wobec żołnierzy AK, ale też różnych innych osób podejrzewanych o nielojalność w stosunku do powojennego systemu.

1947 - W Krakowie zakończył się proces działaczy Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość oraz PSL. Pod sfingowanymi zarzutami prowadzenia działalności wywiadowczej i kolaborowania z Niemcami podczas wojny sąd skazał osiem osób na karę śmierci (wyroki wykonano na trzech z nich). Komendant WiN płk. Franciszek Niepokólczycki, skazany początkowo na śmierć, wyszedł na wolność w 1956 r.

1952 - W Luksemburgu kanclerz RFN Konrad Adenauer i minister spraw zagranicznych Izraela Mosze Szaret podpisali niemiecko-izraelski układ o odszkodowaniach dla ofiar Holokaustu.

1957 - W Gdańsku urodził się Paweł Huelle, pisarz, autor powieści „Weiser Dawidek”.

1967 - Prymas kardynał Stefan Wyszyński ukoronował obraz Matki Boskiej Gietrzwałdzkiej.

1972 - Na igrzyskach olimpijskich w Monachium piłkarska reprezentacja Polski, pokonując w finale Węgry 2:1, zdobyła złoty medal; obie bramki w finałowym meczu strzelił dla Polski Kazimierz Deyna, który z liczbą dziewięciu zdobytych goli został najlepszym strzelcem turnieju.

1974 - W Warszawie zmarł Melchior Wańkowicz, reportażysta, autor najsłynniejszego sloganu w dziejach polskiej reklamy („Cukier krzepi”) i książki „Monte Cassino” (w czasie wojny był korespondentem przy II Korpusie Polskim gen. Andersa). Po powrocie w 1958 r. do kraju naraził się środowiskom emigracyjnym, ale też władzom. W 1964 r. został skazany na trzy lata więzienia pod zarzutem współpracy z Radiem Wolna Europa, ale natychmiast po procesie uwolniony.

1981 - W gdańskiej Hali „Olivia” zakończyła się pierwsza tura I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”.

1991 - W Krakowie zmarł Jan Józef Lipski, historyk literatury, działacz opozycji demokratycznej; żołnierz Szarych Szeregów i Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego; współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników, działacz NSZZ „Solidarność”, przewodniczący reaktywowanej PPS; senator OKP.

2012 - W Nowym Jorku zmarł Eli Zborowski, wiceprezes Światowej Federacji Żydów Polskich oraz przewodniczący Międzynarodowego Stowarzyszenia Yad Vashem; pochodził z Żarek w pow. myszkowskim.

2018 - W Cieszynie zmarł Karol Śliwka, autor znanych znaków graficznych, plakatów i etykiet, uznawany za jednego z ośmiu najwybitniejszych twórców w swojej dziedzinie. Zaprojektował m.in. logo PKO BP i opakowania produktów fabryki Wedla.

2020 – Zmarł Jan Kułaj, działacz ludowy, pierwszy przewodniczący Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”, w stanie wojennym internowany.

2023 – Zamordowana przez Niemców za pomoc swoim żydowskim sąsiadom rodzina Ulmów została ogłoszona błogosławioną w trakcie mszy świętej w miejscowości Markowa na Podkarpaciu.

11 września

-----------

1799 - Zmarł Marek Jandołowicz, karmelita, przywódca duchowy konfederatów barskich, więziony przez władze carskie; był pierwowzorem tytułowej postaci z dramatu Juliusza Słowackiego „Ksiądz Marek” z 1843.

1833 – Ogłoszono nową Konstytucję Wolnego Miasta Krakowa, która ograniczała autonomię tego państwa i wzmacniała pozycję mocarstw Świętego Przymierza.

1838 - W Kaliszu urodził się Adam Asnyk, poeta, dramatopisarz, członek Rządu Narodowego w czasie powstania styczniowego.

1865 – Katowice otrzymały prawa miejskie.

1869 - W Warszawie założona została firma cukiernicza Blikle.

1877 - Urodził się Feliks Dzierżyński, jeden z przywódców rewolucji bolszewickiej w 1917 r., współtwórca i szef Czeka – policji politycznej na bazie której powołano NKWD. Za czasów carskich wielokrotnie więziony, m.in. w warszawskiej cytadeli.

1883 - W Krakowie w Muzeum Narodowym w Sukiennicach udostępniono publiczności pierwszą wystawę, która poświęcona była 200. rocznicy odsieczy wiedeńskiej.

1886 - W Krakowie urodził się Jerzy Kossak, malarz i przedstawiciel realizmu, syn Wojciecha Kossaka.

1894 - Urodziła się Maria Kownacka, pisarka, autorka utworów dla dzieci, m.in. „Plastusiowego pamiętnika”.

1904 - Urodził się Jacek Woszczerowicz, aktor, reżyser teatralny.

1906 - W Wilnie urodził się Antoni Bohdziewicz, reżyser, scenarzysta filmowy.

1908 - Urodził się Michał Choromański, pisarz i dramaturg, autor powieści m.in. „Zazdrość i Medycyna”, „Słowacki wysp tropikalnych”.

1920 - Założono masońską Wielką Lożę Narodową Polski.

1926 - W Kaliszu urodził się Jan Tarasin, malarz, grafik, fotograf, autor esejów o sztuce.

1930 - W Warszawie urodził się Adam Strzembosz, prawnik, profesor KUL; w latach 1990-1998 I prezes Sądu Najwyższego i przewodniczący Trybunału Stanu; przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa (1994-1998).

1930 - W Warszawie urodził się Tomasz Strzembosz, historyk, badacz II wojny światowej; profesor KUL i Instytutu Studiów Politycznych PAN; przewodniczący Rady Naczelnej ZHR (1989-1990; 1991-1992).

1932 - W katastrofie lotniczej pod Cierlickiem Górnym na Zaolziu zginęli Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura; kilkanaście dni wcześniej zwyciężyli w największej międzywojennej imprezie lotnictwa sportowego - Międzynarodowych Zawodach Samolotów Turystycznych Challenge 1932 w Berlinie.

1932 - W Wilnie urodził się Jerzy Afanasjew, poeta, reżyser, współzałożyciel teatru studenckiego Bim-Bom w Gdańsku.

1940 - W Tarnobrzegu urodził się Andrzej Mencwel, historyk, antropolog kultury, profesor Instytutu Kultury Polskiej UW.

1942 - W Warszawie zmarł abp Stanisław Gall, pierwszy biskup polowy Wojska Polskiego (1919-1933).

1942 - W Starachowicach urodził się Marek Bargiełowski, aktor, wystąpił w filmach „Gniazdo”, „Pokój z widokiem na morze”, „Jeszcze tylko ten las”, a także w serialach „Królewskie sny” i „Modrzejewska”.

1943 - Likwidacja getta w Przemyślu; żyjących tam Żydów wysłano do niemieckiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

1949 - W Warszawie urodziła się Ewa Szykulska, aktorka, wystąpiła w filmach „Człowiek z M-3”, „Hydrozagadka”, „Dziewczyny do wzięcia”, „Vabank”, a także w serialach „Samochodzik i templariusze”, „Kariera Nikodema Dyzmy”, „Jan Serce” i „Lokatorzy”.

1960 - Na terenie byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego na Majdanku odsłonięto Pomnik Walki i Męczeństwa; spośród prawdopodobnie 150 tys. więźniów z ok. 30 krajów, którzy przeszli przez Majdanek, na skutek głodu, chorób, pracy ponad siły, a także w egzekucjach i komorach gazowych, życie straciło około 80 tys. osób, z czego 60 tys. to Żydzi przywożeni do obozu z całej Europy.

1960 - W Rzymie zakończyły się XVII Letnie Igrzyska Olimpijskie; reprezentacja Polski zdobyła na nich 21 medali, w tym cztery złote.

1969 - Premiera serialu telewizyjnego „Do przerwy 0:1” w reżyserii Stanisława Jędryki.

1971 - W Moskwie zmarł Nikita Chruszczow, działacz komunistyczny, współodpowiedzialny za zbrodnie stalinowskie, m.in. za represje wobec ludności polskiej w latach 1939-41. Po śmierci Stalina I sekretarz KC KPZR (1953-64) i premier ZSRR (1958-64).

1972 - W Monachium zakończyły się XX Letnie Igrzyska Olimpijskie; reprezentanci Polski zdobyli na nich 21 medali, w tym siedem złotych.

1976 – Antoni Macierewicz, Piotr Naimski i Wojciech Onyszkiewicz opracowali wstępną wersję dokumentu powołującego Komitet Obrony Robotników.

1980 - W Hucie Katowice Międzyzakładowy Komitet Robotniczy podpisał porozumienie z komisją rządową.

1986 - Minister spraw wewnętrznych gen. Czesław Kiszczak zapowiedział zwolnienie w krótkim czasie wszystkich więźniów politycznych.

2001 – Atak terrorystyczny na wieżowce WTC w Nowym Jorku oraz gmach Pentagonu w Waszyngtonie. Wśród prawie 3 tysięcy zabitych było kilkoro Polaków.

2005 - W Warszawie zmarł Henryk Tomaszewski, grafik, ilustrator, współtwórca polskiej szkoły plakatu.

2021 – W Krakowie zmarł Józef Korpanty, filolog klasyczny, znawca literatury i kultury starożytnego Rzymu, autor małego słownika polsko-łacińskiego.

12 września

-----------

1635 - W Sztumskiej Wsi zawarty został rozejm polsko-szwedzki; zgodnie z jego postanowieniami Szwedzi wycofali się z miast i portów Pomorza Gdańskiego, pozostając jednak w Inflantach.

1637 - W Kościele św. Jana w Warszawie król Władysław IV Waza poślubił Cecylię Renatę Habsburżankę, córkę cesarza Ferdynanda II.

1683 – Bitwa pod Wiedniem - koalicja wojsk dowodzonych przez króla Jana III Sobieskiego pokonała armię turecką.

1733 - Stanisław Leszczyński wybrany został na króla Polski.

1814 - Urodził się August Cieszkowski, filozof, ekonomista, działacz społeczny.

1823 - Urodził się Kornel Ujejski, poeta, publicysta.

1914 - Urodził się Janusz Żurakowski, pilot myśliwski, oblatywacz; uczestnik kampanii polskiej 1939 r. i Bitwy o Anglię; od 1942 r. dowódca polskiego 316 Dywizjonu Myśliwskiego; od 1944 r. pilot doświadczalny w brytyjskim ośrodku badawczym lotnictwa wojskowego w Boscombe Down; pierwszy Polak pilotujący samoloty odrzutowe i pionier odrzutowej akrobacji.

1916 - Zmarł Zygmunt Balicki, jeden z przywódców ruchu narodowo-demokratycznego, współtwórca Ligi Narodowej.

1917 - W Warszawie powołana została Rada Regencyjna, organ rządowy podlegający Niemcom na zajętych przez nich terenach Kongresówki.

1921 - We Lwowie urodził Stanisław Lem, klasyk literatury science fiction, filozof, futurolog i eseista; jego książki „Powrót z gwiazd”, „Solaris”, „Opowieści o pilocie Pirxie”, „Dzienniki Gwiazdowe”, „Cyberiada” weszły do kanonu najsłynniejszych dzieł science fiction XX w.

1930 - W Warszawie urodził się Piotr Skrzynecki, założyciel kabaretu Piwnica pod Baranami, jego wieloletni konferansjer i lider.

1930 - Urodził się Jerzy Wójcik, współtwórca sukcesów polskiej szkoły filmowej. Operator w takich filmach jak „Eroica” Munka, „Popiół i diament” Wajdy, „Faraon” Kawalerowicza, „Potop” Hoffmana i „Krzyż walecznych” Kutza.

1939 - Francusko-brytyjska konferencja polityczno-wojskowa w Abbeville. Przedstawiciele obu krajów praktycznie wycofali się ze złożonych Polsce zobowiązań. Zdecydowali o wstrzymaniu działań ofensywnych przeciwko Niemcom, a powodem były doniesienia o zwycięstwach Wehrmachtu w Polsce.

1939 - Pierwsze oddziały niemieckie zaatakowały Lwów.

1941 - W Tarnowie rozstrzelana została przez Niemców Helena Marusarzówna, narciarka, wielokrotna mistrzyni Polski; w czasie II wojny światowej działała w konspiracji jako kurier tatrzański.

1942 - Naczelny wódz gen. Władysław Sikorski zatwierdził plan formowania Armii Polskiej na Wschodzie.

1945 - Rząd Jedności Narodowej uznał za nieobowiązujący konkordat zawarty z Watykanem w 1925 r.

1950 - Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński oraz kard. Adam Sapieha w liście do Bolesława Bieruta zaprotestowali przeciwko represjom wobec Kościoła i marginalizowaniu roli religii.

1960 - Urodził się Wojciech Jagielski, dziennikarz, reporter zajmujący się problematyką Afryki, Azji Środkowej, Kaukazu i Zakaukazia; opublikował m.in. książki „Dobre miejsce do umierania”, „Modlitwa o deszcz”, „Wieże z kamienia”, „Nocni wędrowcy”.

1961 - Początek działalności Warszawskiej Opery Kameralnej.

1964 - W Londynie zmarł Sergiusz Piasecki, pisarz, autor takich książek jak „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” i „Zapiski oficera Armii Czerwonej”.

1968 - W Warszawie zmarł Ryszard Siwiec, który 8 września 1968 r., podczas centralnych dożynek na Stadionie Dziesięciolecia, podpalił się na oczach tłumów, protestując przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.

1970 - W Krakowie zmarł Jan Sztaudynger, poeta, fraszkopisarz.

1978 - Premiera filmu „Gdziekolwiek jesteś Panie Prezydencie” w reżyserii Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego.

1989 - Sejm powołał rząd premiera Tadeusza Mazowieckiego, pierwszego niekomunistycznego prezesa Rady Ministrów w Polsce od zakończenia II wojny światowej.

1990 - W Warszawie zmarła Irena Eichlerówna, jedna z najwybitniejszych polskich aktorek teatralnych, przez ponad pół wieku związana z Teatrem Narodowym w Warszawie.

1991 - W Chicago zmarł Feliks Konarski, pseudonim Ref-Ren, pisarz, kierownik artystyczny i literacki teatrów rewiowych; w czasie II wojny światowej więzień sowieckich łagrów, następnie w armii gen. Władysława Andersa; autor słów pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino”.

1995 - W Hausach w Niemczech zmarł Ernest Pohl, piłkarz, zawodnik m.in. Górnika Zabrze i Legii Warszawa; najskuteczniejszy strzelec w historii ekstraklasy z dorobkiem 186 goli; w latach 1955-1964 wystąpił w 46 oficjalnych meczach reprezentacji Polski, w których zdobył 39 goli.

2004 - W Warszawie zmarł Marek Karp, historyk, założyciel i wieloletni dyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich.

2005 - W Warszawie zmarł Józef Słotwiński, reżyser teatralny, jeden z twórców Teatru Telewizji, autor i główny reżyser telewizyjnej „Kobry”.

2021 – W warszawskiej Świątyni Opatrzności Bożej ogłoszono beatyfikację kardynała prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego i siostry Marii Róży Czackiej.

13 września

------------

1195 - Walka o tron krakowski: nad Mozgawą doszło do nierozstrzygniętej bitwy pomiędzy zwolennikami Leszka Białego, wspieranymi przez oddziały ruskie, a idącymi z Wielkopolski wojskami księcia Mieszka III Starego, którego sojusznikami byli książęta śląscy Mieszko I Plątonogi i Jarosław Opolski.

1309 – W Myśliborzu krzyżacy zawarli układ z Brandenburgią, na mocy którego zakupili za 10 tys. grzywien fikcyjne prawa do Pomorza Gdańskiego, uzyskane przez Brandenburgię od króla Węgier i Czech oraz tytularnego króla Polski Wacława III.

1637 - Żona Władysława IV Wazy Cecylia Renata Habsburżanka została koronowana w kościele św. Jana w Warszawie na królową Polski.

1732 - Rosja, Prusy i Austria zawarły traktat dotyczący Rzeczypospolitej, którego celem było wprowadzenie na tron polski po śmierci Augusta II kandydata wskazanego przez wymienione mocarstwa. Traktat ten nazywany jest traktatem Loewenwolda (od nazwiska posła rosyjskiego w Rzeczypospolitej) lub przymierzem „trzech czarnych orłów”.

1764 - Król Stanisław August Poniatowski podpisał pacta conventa - zobowiązania króla określające jego program w dziedzinie polityki, gospodarki i kultury.

1803 - Urodził się Maurycy Mochnacki, pisarz, publicysta, krytyk literacki i muzyczny; członek sprzysiężenia Piotra Wysockiego, jeden z przywódców Towarzystwa Patriotycznego, uczestnik powstania listopadowego; po upadku powstania przedostał się do Francji, pozostał na emigracji; autor pracy „Powstanie narodu polskiego w 1830 i 1831”.

1857 - Urodził się Michał Drzymała, chłop z Poznańskiego, który w latach 1904-1909 prowadził z władzami pruskimi spór o pozwolenie na budowę domu.

1883 - W Warszawie urodził się August Zaleski, minister spraw zagranicznych (1926-32), prezydent RP na uchodźstwie w latach 1947-1972.

1894 - W Łodzi urodził się Julian Tuwim, poeta, tłumacz, satyryk, współtwórca grupy poetyckiej „Skamander”, kierownik literacki wielu kabaretów warszawskich m.in. „Qui Pro Quo”, autor „Balu w operze”, „Kwiatów polskich”, wielu piosenek, wśród nich „Miłość ci wszystko wybaczy” czy „Na pierwszy znak”, a także popularnych wierszy dla dzieci.

1926 – Minister Komunikacji Paweł Romocki podpisał ze Stocznią Cesarską w Gdańsku umowę na budowę dwóch statków pasażerskich, późniejszych SS „Gdynia” i SS „Gdańsk”.

1927 - W Warszawie zmarł gen. Antoni Listowski, w czasie wojny polsko-bolszewickiej dowodził m.in. 2 Armią i Frontem Ukraińskim.

1931 - W Radomiu urodził się Ksawery Jasieński, spiker, lektor telewizyjny i radiowy.

1934 - W Warszawie urodził się Zbigniew Zapasiewicz, reżyser, pedagog; jego najsłynniejsze kreacje filmowe to m.in. rola docenta Szelestowskiego w „Barwach ochronnych”, dziennikarza Jerzego Michałowskiego w „Bez znieczulenia” oraz Kesslera w „Ziemi obiecanej”.

1938 - W Poznaniu urodził się Janusz Głowacki, dramaturg, prozaik, scenarzysta; autor dramatów „Polowanie na karaluchy” i „Antygona w Nowym Jorku”, współscenarzysta kultowego filmu „Rejs”.

1939 - Gen. Wiktor Thommée dotarł wraz z częścią oddziałów Armii „Łódź” do twierdzy Modlin i objął jej dowództwo.

1939 - Okrążone resztki Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew” skapitulowały pod Zambrowem; w nocy z 13 na 14 września w Zambrowie Niemcy zamordowali 200 polskich jeńców.

1939 – Pociąg ewakuacyjny z 75 tonami złota rezerw Banku Polskiego przekroczył granicę polsko-rumuńską w Śniatyniu.

1939 - Sztab Naczelnego Wodza opuścił Brześć nad Bugiem i przeniósł się do Kowla.

1944 - Powstanie Warszawskie: Po raz pierwszy sowieckie samoloty dokonały zrzutów z bronią i żywnością dla powstańców walczących w Śródmieściu.

1946 – Urodził się gen. Sławomir Petelicki, pomysłodawca i pierwszy dowódca jednostki specjalnej GROM.

1946 - W krakowskim więzieniu przy ul. Montelupich stracono Amona Goetha komendanta niemieckiego obozu KL Plaszow, skazanego na śmierć przez Najwyższy Trybunał Narodowy.

1946 – Rząd wydał dekret o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej; zgodnie z jego art. 4 osoby pozbawione obywatelstwa podlegały wysiedlaniu z obszaru państwa. Dekret uchylono 31 grudnia 1948 r.

1950 - W Warszawie urodził się Włodzimierz Cimoszewicz, jeden z czołowych polityków III RP, premier w latach 1996-1997. Był również ministrem sprawiedliwości, a także spraw zagranicznych, marszałkiem Sejmu, posłem, senatorem, a do 2024 r. zasiadał w Parlamencie Europejskim.

1973 - Premiera serialu telewizyjnego „Stawiam na Tolka Banana” w reżyserii Stanisława Jędryki.

1977 - W Nether Wallop w Anglii zmarł Leopold Stokowski, amerykański dyrygent polskiego pochodzenia.

1982 - Premiera filmu „Konopielka” w reżyserii Witolda Leszczyńskiego.

1983 - Początek protestacyjnej głodówki więźniów politycznych w Zakładzie Karnym w Barczewie.

1993 - Sprowadzone ze Szwajcarii prochy prezydenta Ignacego Mościckiego i jego małżonki zostały złożone w krypcie archikatedry warszawskiej.

1996 - W Warszawie zmarł Wiktor Woroszylski, poeta, prozaik, tłumacz.

2010 - W Warszawie zmarł Jarosław Kukulski, kompozytor muzyki rozrywkowej, mąż piosenkarki Anny Jantar.

2012 - Polska przystąpiła do Europejskiej Agencji Kosmicznej - jednej z głównych agencji kosmicznych na świecie.

2017 – W Kielcach zmarł Kazimierz Ryczan, biskup kielecki w latach 1993–2014, w okresie PRL działacz ruchów kultury chrześcijańskiej i duszpasterstw ludzi pracy.

2022 – W Warszawie zmarł prof. Mieczysław Gogacz, filozof, przedstawiciel tomizmu, wykładowca UKSW, autor 37 książek i prawie 1000 artykułów.

2024 – Zmarł Zbigniew Lew-Starowicz, psychiatra i seksuolog, założyciel Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego. (PAP)

jkrz/ miś/