Kalendarz rocznic od 31 sierpnia do 6 września

31 sierpnia

-----------

1559 - W Wilnie mistrz Zakonu Kawalerów Mieczowych Gotard Kettler zawarł porozumienie z królem Zygmuntem II Augustem, poddając Inflanty pod jego protekcję.

1827 – W Warszawie otwarto Instytut Oftalmiczny (okulistyczny) ufundowany przez księcia Edwarda Lubomirskiego.

1872 – Urodziła się Matylda Krzesińska, primabalerina Teatru Cesarskiego w Petersburgu, bohaterka dworskich legend z powodu swojej bliskiej znajomości z Mikołajem II, po rewolucji wyszła za innego z Romanowych.

1891 - Urodził się Adam Koc, jeden z najważniejszych piłsudczyków od czasów służby w Legionach Polskich, współorganizator zamachu majowego, członek grupy pułkowników, a krótko także szef Banku Polskiego oraz Obozu Zjednoczenia Narodowego. We wrześniu 1939 r. koordynował ewakuację polskiego złota na Zachód. Po wojnie nie wrócił z emigracji.

1893 - Urodził się Władysław Karaś, oficer wywiadu WP; na igrzyskach olimpijskich w Berlinie w 1936 r. zdobył brązowy medal w strzelectwie - był to pierwszy medal olimpijski w historii polskiego strzelectwa sportowego; w czasie II wojny światowej oficer ZWZ-AK; rozstrzelany przez Niemców w 1942 r.

1912 - Urodził się Jan Piwnik „Ponury”, cichociemny, oficer „Wachlarza”, szef Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego Armii Krajowej, legendarny dowódca partyzanckich zgrupowań walczących w Górach Świętokrzyskich i oddziału dywersyjnego na Nowogródczyźnie.

1920 - Bitwa pod Komarowem niedaleko Zamościa – największe starcie kawalerii w trakcie wojny polsko-bolszewickiej. 1 Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla odniosła zwycięstwo nad Armią Konną Siemiona Budionnego.

1921 - Urodził się Jerzy Michotek, aktor, piosenkarz, reżyser; wystąpił m.in. w filmie „Wyjście awaryjne” oraz serialu „Dom”.

1922 – Urodził się Michaił Heller, rosyjski historyk, w młodości więzień łagrów, a przez kilka lat dziennikarz PAP. Po emigracji do Paryża napisał kilka fundamentalnych książek o komunizmie i ZSRR, m.in. „Utopia u władzy” (wspólnie z Aleksandrem Niekriczem) i „Siódmy sekretarz”.

1925 – Urodził się prof. Mieczysław Chorąży, wybitny lekarz – onkolog, a w czasie II wojny światowej powstaniec warszawski i żołnierz AK. Przez prezydenta Andrzeja Dudę został odznaczony Orderem Orła Białego

1933 - W miejscowości Biskupin w powiecie żnińskim odkryto pozostałości prehistorycznej osady.

1935 – Początek „socjalistycznego współzawodnictwa pracy” – akcji śrubowania norm wydajności, która za przykładem ZSRR upowszechniła się po II wojnie m.in. w Polsce. Zaczęła się od podania wiadomości, że Aleksiej Stachanow, górnik z Donbasu, w trakcie jednej dniówki wydobył 102 tony węgla (zamiast siedmiu, co zakładała norma).

1935 - W Warszawie urodził się Andrzej Dobosz, krytyk literacki, felietonista; w 1974 r. wyjechał do Francji; w latach 1994-2008 prowadził w Paryżu polską księgarnię Librairie Dobosz; w filmie „Rejs” Marka Piwowskiego zagrał rolę filozofa.

1939 – Prowokacja gliwicka: niemieccy dywersanci udający Polaków napadli na niemiecką radiostację. Propaganda Hitlera winę próbowała przypisać Polsce i potraktowała to jako jeden z pretekstów do agresji.

1939 - Ponowne ogłoszenie mobilizacji powszechnej w Polsce.

1941 - Od 31 sierpnia do 3 września w Ponarach koło Wilna Niemcy zamordowali około 8 tys. Żydów; w sumie w latach 1941-1944 Niemcy oraz kolaboranci litewscy zamordowali w tym miejscu około 100 tys. ludzi, wśród nich 60-70 tys. Żydów, wiele tysięcy Polaków, a także Romów, Rosjan, Litwinów, Białorusinów oraz przedstawicieli innych narodowości.

1944 - Powstanie Warszawskie: początek ewakuacji kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia i na Żoliborz. W kościele Sakramentek na Nowym Mieście w wyniku nalotu zginęło około tysiąca osób, a w pasażu Simonsa - około 300.

1944 - Powstanie Warszawskie: nieudana próba przebicia się oddziałów powstańczych z Grupy „Północ” AK ze Starego Miasta do Śródmieścia; ok. 300 rannych i zabitych.

1944 - Niemcy wywieźli do KL Stutthof ponad 3,1 tys. więźniów obozu w Pruszkowie, wśród nich m.in. powstańców warszawskich.

1944 - Powstanie Warszawskie: podczas próby przebicia się ze Starówki do Śródmieścia poległ Jan Kajus Andrzejewski „Jan”, harcmistrz, uczestnik kampanii 1939 r., żołnierz ZWZ-AK, ppłk WP; w czasie Powstania Warszawskiego dowódca Brygady AK „Broda 53”.

1944 – Tzw. sierpniówka - dekret PKWN „o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego”. Na tej podstawie sądy orzekały w procesach zbrodniarzy wojennych i kolaborantów.

1945 - We Lwowie zmarł prof. Stefan Banach, matematyk, wykładowca Uniwersytetu Jana Kazimierza, współzałożyciel lwowskiej szkoły matematycznej; jeden z twórców analizy funkcjonalnej.

1945 - Funkcjonariusze UB aresztowali Kazimierza Moczarskiego, żołnierza ZWZ-AK, uczestnika Powstania Warszawskiego, od października 1944 do stycznia 1945 r. szefa Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, następnie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj.

1947 - W Krakowie urodził się Grzegorz Warchoł, aktor, reżyser teatralny i filmowy; twórca m.in. seriali „Życie Kamila Kuranta” i „Królewskie sny”.

1948 - Początek Plenum KC PPR, które podjęło rezolucję o „odchyleniu prawicowo-nacjonalistycznym”. Pod tym pretekstem od władzy odsunięto Władysława Gomułkę, a zastąpił go Bolesław Bierut.

1951 - Urodził się Bronisław Wrocławski, aktor związany z łódzkim Teatrem im. Stefana Jaracza, pedagog; wystąpił m.in. w filmach „Vabank II, czyli riposta”, „Kingsajz” i „Rewers”.

1962 - W Londynie zmarł gen. Felicjan Sławoj-Składkowski, od młodości związany z Józefem Piłsudskim – najpierw w PPS i Legionach Polskich, a po zamachu majowym jako minister spraw wewnętrznych (to na podstawie jego nakazu przywódców opozycji wsadzono przywódców opozycji do twierdzy brzeskiej). Był najdłużej urzędującym szefem rządu II RP (1936-1939).

1963 - W Warszawie urodził się Robert Gawliński, wokalista, gitarzysta, kompozytor, autor tekstów, lider zespołu Wilki.

1967 – Zmarł Ilja Erenburg, poeta, który po śmierci Stalina napisał powieść „Odwilż” i zasłynął z ogłoszonego w czasie II wojny światowej apelu „Zabij Niemca”. Z tego powodu przypisywana jest mu część odpowiedzialności za mordy popełniane przez Armię Czerwoną na ludności cywilnej. „Jeśli zabiłeś jednego Niemca, zabij drugiego – nie ma dla nas niczego weselszego od niemieckich trupów. Nie licz dni. Nie licz wiorst. Licz jedno: zabitych przez ciebie Niemców. Zabij Niemca! – to prosi matka staruszka. Zabij Niemca! – to modlą się do ciebie dzieci. Zabij Niemca! – to krzyczy ojczysta ziemia. Nie spudłuj. Nie przepuść. Zabij!” – pisał.

1971 - We Wrocławiu urodziła się Kinga Preis, aktorka, popularna m.in. dzięki rolom w filmach „Wrota Europy”, „Komornik”, „Bogowie” oraz serialu „Ojciec Mateusz”.

1980 – Po dwutygodniowym strajku na Wybrzeżu Lech Wałęsa w imieniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i wicepremier Mieczysław Jagielski w imieniu rządu w sali BHP Stoczni Gdańskiej podpisali porozumienie, na mocy którego miały powstać niezależne związki zawodowe. Rząd zobowiązał się też m.in. do przestrzegania wolności słowa, podnieść płace i wprowadzić zasadę doboru kadry kierowniczej na podstawie kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej.

1982 - W drugą rocznicę Porozumień Sierpniowych w kilkudziesięciu miastach Polski „Solidarność” zorganizowała demonstracje uliczne; w wielu miejscach doszło do starć z milicją. W Lubinie od milicyjnych kul zginęły trzy osoby biorące udział w manifestacji, kilkanaście zostało rannych; w wyniku interwencji milicji ofiary śmiertelne były również w Gdańsku, Kielcach i Wrocławiu.

1988 - W Warszawie w willi MSW przy ul. Zawrat doszło do poufnego spotkania gen. Czesława Kiszczaka z przywódcą „Solidarności” Lechem Wałęsą. Warunkiem rozpoczęcia rozmów na temat Okrągłego Stołu, postawionym przez stronę rządową, było zakończenie fali strajków.

1992 - Premiera serialu „Pogranicze w ogniu” w reżyserii Andrzeja Konica.

1997 – W wypadku samochodowym w centrum Paryża zginęła księżna Diana.

1998 - W Warszawie zmarł gen. Józef Kuropieska, w latach 1948-1949 zastępca szefa Sztabu Generalnego WP; aresztowany w 1950 r. i oskarżony o próbę obalenia ustroju Polski Ludowej; w 1952 r. skazany na karę śmierci; w 1955 r., po wcześniejszym uchyleniu wyroku, wypuszczony na wolność; komendant Akademii Sztabu Generalnego (1964-1968); autor wspomnień.

2007 – Na emigracji w Oxfordzie zmarł prof. Włodzimierz Brus, wybitny ekonomista, a prywatnie mąż Heleny Wolińskiej (była prokuratorem wojskowym w czasach stalinowskich). Zajmował się m.in. analizą gospodarki socjalistycznej, na tle kampanii antysemickiej po 1968 r. emigrował na Zachód.

2021 – Zmarł Roman Malinowski, w latach 1980-1985 wicepremier, w latach 1985-1989 marszałek Sejmu, w latach 1981-1989 prezes Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. W sierpniu 1989 r. był jednym z sygnatariuszy porozumienia koalicyjnego ZSL z Obywatelskim Klubem Parlamentarnym i Stronnictwem Demokratycznym, które doprowadziło do powołania rządu premiera Tadeusza Mazowieckiego.

1 września

----------

1015 - Zwycięstwo wojsk polskich pod wodzą Bolesława Chrobrego nad niemieckimi w bitwie pod Budziszynem.

1306 – Na wieść o śmierci ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim i polskim Wacława III w Krakowie odbył się wiec rycerstwa Małopolski, Wielkopolski i ziemi sieradzkiej, na którym ogłoszono księciem Polski Władysława Łokietka.

1364 - Bulla papieża Urbana V potwierdzająca akt fundacyjny Akademii Krakowskiej.

1435 - Pod Wiłkomierzem na Żmudzi wojska wielkiego księcia Zygmunta Kiejstutowicza, wspierane przez oddziały polskie, pokonały siły Świdrygiełły sprzymierzonego z Zakonem Krzyżackim.

1715 – Zmarł Ludwik XIV – król Francji, symbol absolutyzmu i twórca Wersalu.

1820 - Urodził się Karol Scheibler, łódzki przemysłowiec, działacz gospodarczy i społeczny.

1835 - Urodził się Rafał Kalinowski, duchowny katolicki, przeor karmelickich klasztorów w Czernej i Wadowicach, a wcześniej uczestnik powstania styczniowego, zesłany za karę na Syberię. W 1991 r. został kanonizowany przez Jana Pawła II.

1850 – Urodził się Józef Sare, architekt i wieloletni (1905-1929) wiceprezydent Krakowa. Zaprojektował tam m.in. gmachy Urzędu Wojewódzkiego oraz gimnazjów: Św. Anny i Króla Jana III Sobieskiego.

1882 - W Warszawie ukazała się odezwa programowa Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat, na czele której stał Ludwik Waryński.

1888 - W Krzeszowicach urodziła się Olga Drahonowska-Małkowska, pedagog, harcmistrzyni, współzałożycielka polskiego skautingu, żona Andrzeja Małkowskiego.

1901 - Urodził się Jerzy Braun, autor popularnej pieśni harcerskiej „Płonie ognisko i szumią knieje”, pisarz i działacz polityczny. W czasie Powstania Warszawskiego szef Inspektoratu Propagandy AK w Śródmieściu, a od 27 do 30 czerwca 1945 ostatni Delegat Rządu RP na Kraj. Potem szef wydawanego przez Warszawską Kurię Metropolitalną „Tygodnika Warszawskiego”. W latach 1948-1956 był więziony. Wziął udział w II Soborze Watykańskim jako ekspert od ekumenizmu. Podczas pobytu za granicą był wykorzystywany przez SB jako kontakt operacyjny.

1914 - Urodził się Stefan Niedzielak, kapelan Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego, współzałożyciel Rodziny Katyńskiej, proboszcz parafii św. Karola Boromeusza na Powązkach; zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach w nocy z 20 na 21 stycznia 1989 r. w swojej plebanii, najprawdopodobniej został zamordowany.

1918 - W Warszawie założone zostało Gimnazjum im. Stefana Batorego.

1927 - W Poznaniu urodził się Stefan Makne, pilot szybowcowy, samolotowy, balonowy, zdobywca Pucharu Gordona Bennetta.

1939 – Początek II wojny światowej – agresja wojsk niemieckich na Polskę.

1941 - W Warszawie zmarł prof. Bolesław Miklaszewski, więzień carski, zesłaniec, działacz Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich; w niepodległej Polsce minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, senator; chemik, rektor Wyższej Szkoły Handlowej.

1942 - W nocy z 1 na 2 września sowieckie lotnictwo zbombardowało okupowaną przez Niemców Warszawę. Celami nalotu miały być niemieckie obiekty wojskowe, ale najbardziej ucierpiała ludność cywilna, szczególnie na Woli.

1944 - Rozkaz Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego do żołnierzy Armii Krajowej zawierający ostrą krytykę postawy zachodnich aliantów wobec Powstania Warszawskiego i Polski.

1945 - Na Monte Cassino otwarto Polski Cmentarz Wojenny.

1948 - Urodził się Józef Życiński, arcybiskup metropolita lubelski (1997-2011) i wielki kanclerz Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, a wcześniej biskup diecezji tarnowskiej. Filozof, teolog, publicysta.

1949 - Urodził się Mirosław Chojecki, w czasach PRL za udział w protestach studenckich wyrzucony z Politechniki Warszawskiej (w 1968 r.). Potem jeden z organizatorów KOR, szef Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWa i doradca „Solidarności”. W stanie wojennym na emigracji organizował pomoc dla opozycji w Polsce. Odznaczony przez prezydenta Andrzeja Dudę Orderem Orła Białego.

1950 - W Warszawie rozpoczął obrady I Polski Kongres Pokoju.

1951 - Uruchomiono Wytwórnię Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku.

1958 - Premiera filmu „Wolne miasto” w reżyserii Stanisława Różewicza.

1966 - Początek edukacji w systemie ośmioletniej szkoły podstawowej (do tamtej pory podstawówka miała siedem klas).

1967 - Premiera filmu „Westerplatte” w reżyserii Stanisława Różewicza.

1971 - Premiera filmu „Jeszcze słychać śpiew i rżenie koni” w reżyserii Mieczysława Waśkowskiego.

1977 - W Los Angeles zmarł Henryk Wars, kompozytor, pianista, dyrygent, pionier jazzu w Polsce; autor muzyki do prawie 50 filmów oraz wielu piosenek, które stały się przebojami, m.in. „Umówiłem się z nią na dziewiątą” i „Miłość ci wszystko wybaczy”.

1979 - Powstała Konfederacja Polski Niepodległej.

1979 - W Gdańsku odsłonięto pomnik Obrońców Poczty Polskiej.

1979 - Premiera filmu „Sekret Enigmy” w reżyserii Romana Wionczka.

1980 – W wyniku zawartych porozumień między strajkującymi robotnikami Wybrzeża a delegatami rządu pracę wznowiły zakłady w Gdańsku, Szczecinie i Elblągu. Strajkowali wciąż górnicy kopalń na Górnym Śląsku.

1981 - Wprowadzono reglamentację (sprzedaż na kartki i w ograniczonych ilościach) mydła oraz proszku do prania.

1982 - Zmarł Władysław Gomułka. Sprawował władzę w państwie w latach 1956-1970 (jako I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR) i został odsunięty w wyniku zakulisowych rozgrywek po krwawym stłumieniu robotniczych protestów na Wybrzeżu. Odpowiadał też za brutalne stłumienie demonstracji studenckich w marcu 1968 r. i rozpętanie kampanii antysemickiej. Tuż po wojnie był zwolennikiem „polskiej drogi do socjalizmu”, co przypłacił utratą stanowisk i osadzeniem w areszcie domowym.

1983 – Lecący z Alaski do Seulu południowokoreański samolot pasażerski naruszył przestrzeń powietrzną ZSRR i został zestrzelony przez radziecki myśliwiec. Zginęło 269 osób.

1984 - Premiera filmu „Katastrofa w Gibraltarze” w reżyserii Bohdana Poręby.

1985 – Ekspedycja amerykańskich badaczy odnalazła leżący od 1912 r. na dnie Atlantyku wrak „Titanica”.

1988 - Międzyzakładowy Komitet Strajkowy Stoczni Gdańskiej wezwał do przerwania akcji protestacyjnych.

1989 - W wypadku samochodowym w USA zginął Kazimierz Deyna, jeden z najlepszych polskich piłkarzy, wieloletni zawodnik Legii Warszawa i reprezentacji Polski.

1989 - Na Florydzie zmarł Tadeusz Sendzimir, inżynier, wynalazca z dziedziny metalurgii, patron huty w Krakowie.

1990 - Powołana została Żandarmeria Wojskowa.

1992 - W Warszawie we własnym mieszkaniu zamordowany został wraz z żoną Alicją Solską Piotr Jaroszewicz, szef rządu w czasach Edwarda Gierka (1970-1980). W młodości był związany z sanacją i ruchem ludowym. Podczas II wojny światowej znalazł się na terenach zaanektowanych przez ZSRR. Jako szeregowiec wstąpił do dywizji kościuszkowskiej i w rok awansował na zastępcę dowódcy armii Berlinga (do spraw politycznych).

1992 – Zaginął bez śladu dziennikarz śledczy „Gazety Poznańskiej” Jarosław Ziętara.

1998 - Wszedł w życie nowy kodeks karny, znoszący m.in. karę śmierci.

1999 - Weszła w życie reforma systemu edukacji wprowadzająca m.in. gimnazja.

2004 – Atak terrorystów czeczeńskich na szkołę w Biesłanie w należącej do Rosji Osetii. W trakcie próby odbicia zakładników zginęły co najmniej 334 osoby, w większości dzieci.

2007 - W Łodzi zmarł Witold Leszczyński, reżyser, scenarzysta, operator filmowy; autor filmów „Żywot Mateusza”, „Konopielka”, „Siekierezada” i „Requiem”.

2020 – W Opolu zmarł Jerzy Szczakiel, pierwszy polski indywidualny żużlowy mistrz świata (1973) i drużynowy brązowy medalista mistrzostw świata (1974).

2 września

----------

31 (p.n.e.) - Bitwa pod Akcjum – jedna z najważniejszych batalii morskich w dziejach starożytności. Zwycięstwo floty Oktawiana Augusta (przyszłego cesarza) nad siłami Marka Antoniusza i Kleopatry.

1621 - Początek bitwy pod Chocimiem pomiędzy wojskami hetmana Jana Karola Chodkiewicza a armią turecką sułtana Osmana II.

1791 – Zgromadzenie Ustawodawcze przyjęło pierwszą w dziejach Francji (i późniejszą o kilka miesięcy od polskiej) konstytucję.

1808 - Dekret księcia warszawskiego Fryderyka Augusta o utworzeniu Archiwum Ogólnego Krajowego w Warszawie.

1870 – Kapitulacja wojsk francuskich dowodzonych przez Napoleona III pod Sedanem. Zdecydowała o powstaniu zjednoczonych Niemiec pod egidą Prus i upadku II Cesarstwa we Francji.

1893 – Urodził się Rudolf Weigl, wynalazca pierwszej skutecznej szczepionki przeciwko tyfusowi plamistemu. W okupowanym przez Niemców Lwowie kierował Instytutem Badań nad Tyfusem Plamistym, gdzie uchronił przed represjami wielu Polaków i Żydów. Odmówił wpisania na Volkslistę, pośmiertnie został odznaczony Medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata.

1911 - Urodził się Czesław Janczarski, poeta, autor utworów dla dzieci, twórca literackiej postaci Misia Uszatka.

1912 - W Krakowie urodził się Gwidon Borucki, żołnierz 2 Korpusu Polskiego, aktor, muzyk, piosenkarz, pierwszy wykonawca „Czerwonych maków na Monte Cassino”.

1914 - W Łodzi urodziła się Stefania Grodzieńska, aktorka estradowa i teatralna, pisarka.

1923 - Urodził się Walerian Borowczyk, artysta plastyk, reżyser filmów animowanych i fabularnych, scenarzysta, scenograf, pisarz.

1933 - W Warszawie otwarto kolejową linię średnicową.

1939 - Ostatnie posiedzenia Sejmu i Senatu II RP. Premier Felicjan Sławoj Składkowski przedstawił oświadczenie w sprawie wojny, posłowie i senatorowie zadeklarowali poparcie dla władz państwa i armii.

1939 - Pod Jordanowem 10 Brygada Kawalerii (Zmotoryzowana) płk. Stanisława Maczka powstrzymała marsz niemieckiego XXII Korpusu Armijnego.

1939 - Nalot bombowy na Westerplatte wywołał poważne zniszczenia. Dowództwo składnicy przejął kpt. Franciszek Dąbrowski, reorganizując ugrupowanie i opanowując kryzys obrony.

1939 - Niemcy rozpoczęli budowę obozu koncentracyjnego Stutthof.

1939 - Samolot PZL 23 „Karaś” z 21 Eskadry Bombowej zbombardował fabrykę w Oławie (wtedy Ohlau), dokonując pierwszego ataku powietrznego na terytorium Niemiec w II wojnie światowej.

1939 – Oddziały Wielkopolskiej Brygady Kawalerii gen. Romana Abrahama zaatakowały oddziały niemieckie we Wschowie. Był to największy atak wojsk polskich na terytorium niemieckie podczas kampanii polskiej 1939 r.

1941 - W Krakowie urodził się Stefan Friedmann, aktor, satyryk; wystąpił w filmach „Miejsce na ziemi”, „Krajobraz po bitwie”, „C.K. Dezerterzy”, a także w serialach „Czterdziestolatek”, „Lalka” i „Na kłopoty Bednarski”.

1943 – Podczas próby zatrzymania przez gestapo w Warszawie zastrzelony został Jan Krasicki – jeden z czołowych działaczy (mimo zaledwie 24 lat) PPR i organizator jej młodzieżowej przybudówki – Związku Walki Młodych. Na początku wojny funkcjonariusz Komsomołu w okupowanym przez ZSRR Lwowie. W PRL-u czczony był jak bohater – jego nazwisko nosiło wiele szkół i ulic, a w kilku miastach wzniesiono pomniki.

1944 - Powstanie Warszawskie: upadło Stare Miasto. Powstańcy zdobyli gmach YMCA przy ul. Konopnickiej; Niemcy zajęli Sadybę.

1945 - W Warszawie założono konspiracyjne Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN), jego prezesem został płk Jan Rzepecki.

1949 - Utworzony został Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD).

1953 – Na emigracji w Wielkiej Brytanii zmarł gen. Edmund Knoll-Kownacki, jeden z czołowych dowódców w bitwie nad Bzurą we wrześniu 1939 r.

1960 - Premiera filmu „Krzyżacy” w reżyserii Aleksandra Forda.

1961 - W Chicago zmarł Tadeusz Faliszewski, piosenkarz, aktor.

1974 - Premiera filmu „Potop” w reżyserii Jerzego Hoffmana.

1976 - W Warszawie zmarł Stanisław Grochowiak, poeta, prozaik, dramatopisarz, publicysta.

1980 - Na Uniwersytecie Gdańskim utworzono Tymczasowy Komitet Założycielski Niezależnego Zrzeszenia Studentów (NZS).

1980 - Stare Miasto w Warszawie zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

1984 - We Lwowie zmarł prof. Mieczysław Gębarowicz, historyk sztuki, wykładowca Politechniki Lwowskiej i Uniwersytetu Lwowskiego; dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

2000 - Otwarto Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje, na którym spoczywają szczątki 6,3 tys. polskich jeńców obozu w Ostaszkowie zamordowanych przez NKWD w 1940 r.

2021 – Prezydent RP Andrzej Duda wprowadził stan wyjątkowy na obszarze w pobliżu granicy z Białorusią. Powodem były liczne próby nielegalnego przekroczenia tej granicy, inspirowane prawdopodobnie przez władze Białorusi.

3 września

----------

1555 – Urodził się Jan Zbigniew Ossoliński, bliski współpracownik Stefana Batorego, a następnie Zygmunta III Wazy.

1865 - Urodził się Konstanty Laszczka, rzeźbiarz, malarz, grafik, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

1880 - W Berlinie urodził się Janusz Franciszek Radziwiłł, ziemianin, ordynat ołycki, właściciel Nieborowa; polityk konserwatywny, działacz gospodarczy; poseł na Sejm (1928-1935), senator (1935-1938); aresztowany we wrześniu 1939 r. przez władze sowieckie i uwięziony na Łubiance - zwolniony w grudniu 1939 r.; w okresie niemieckiej okupacji przebywał w Warszawie; w 1945 r. ponownie aresztowany przez NKWD i wywieziony do obozu w Krasnogorsku; w 1947 r. wrócił do Polski; zmarł w Warszawie w 1967 r.

1914 – W trakcie I wojny światowej wojska rosyjskie zajęły opuszczony przez armię austriacką Lwów.

1928 - Urodziła się Danuta Siedzikówna, tuż po zakończeniu II wojny światowej sanitariuszka 5 Wileńskiej Brygady AK, pseudonim „Inka”; skazana w 1946 r. przez sąd wojskowy w Gdańsku na karę śmierci i rozstrzelana.

1929 - W Krakowie zmarł Jan Kanty Steczkowski, działacz Stronnictwa Prawicy Narodowej, minister skarbu i premier rządu utworzonego przez Radę Regencyjną (1918); po odzyskaniu niepodległości ponownie minister skarbu (1920-1921); dyrektor Polskiego Banku Krajowego, prezes Banku Gospodarstwa Krajowego.

1932 - W Warszawie urodził się Jerzy Łojek, historyk, pisarz, publicysta, działacz opozycji demokratycznej w PRL; autor takich książek jak „Dzieje pięknej Bitynki. Historia życia Zofii Potockiej 1760-1822”, „Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja”, a także „Agresja 17 września 1939. Studium aspektów politycznych” (1979) i „Dzieje sprawy Katynia” (1980) - opublikowanych przez podziemne wydawnictwa.

1932 - W Wilnie urodził się Stanisław Michalski, aktor, dyrektor Teatru Wybrzeże w Gdańsku w latach 1988-1993.

1935 - Do portu w Gdyni zawinął żaglowiec „Dar Pomorza”, kończąc rejs dookoła świata.

1939 - Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę III Rzeszy. Konflikt Niemiec z Polską przekształcił się w wojnę światową.

1939 - W Bydgoszczy niemieccy dywersanci ostrzeliwali wycofujące się jednostki WP; niemiecką dywersję stłumiło wojsko i policja. Propaganda niemiecka nadała tym wydarzeniom nazwę „Blutsonntag” („krwawa niedziela”); po wkroczeniu do Bydgoszczy Wehrmachtu rozpoczęły się represje wobec ludności polskiej.

1939 - Wojska niemieckie zajęły Częstochowę, Radomsko i Katowice, zmusiły armię „Modlin” do odwrotu na linię Wisły. Koniec walk na Górnym Śląsku oraz o pozycję umocnioną pod Węgierską Górką bronioną przez oddział kpt. Tadeusza Semika.

1939 – Decyzją prezydenta RP Ignacego Mościckiego utworzono Legion Czechów i Słowaków, złożony z żołnierzy, którzy uciekli z anektowanych przez III Rzeszę Czech.

1941 - W KL Auschwitz Niemcy dokonali pierwszego masowego uśmiercenia ludzi za pomocą cyklonu B - zginęło około 600 jeńców sowieckich i 250 Polaków.

1941 - Urodził się Stan Borys, wokalista, kompozytor, członek zespołu Blackout.

1942 - Na cmentarzu żydowskim w Działoszycach Niemcy rozstrzelali około 1,5 tys. Żydów.

1943 - Wojska alianckie wylądowały na południu Włoch; rząd włoski premiera Pietro Badoglio podpisał zawieszenie broni z aliantami.

1946 - Rząd RP na uchodźstwie rozwiązał Polskie Siły Zbrojne.

1946 - Sekretarz stanu USA James Byrnes w czasie przemówienia w Stuttgarcie określił granicę polską na Odrze i Nysie jako tymczasową i uzależnił jej uznanie od przeprowadzenia demokratycznych wyborów w Polsce.

1948 - Urodził się Krzysztof Zaleski, reżyser teatralny, aktor, związany m.in. z warszawskim Teatrem Współczesnym i Teatrem Ateneum; wystąpił w filmach „Indeks”, „Głosy”, „Kochankowie mojej mamy”, „Obywatel Piszczyk”, „Konsul”, „Samowolka” i „Sztos”.

1953 - Weszła w życie Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, nazywana w skrócie Europejską Konwencją Praw Człowieka.

1965 - W Düsseldorfie zapadł wyrok w sprawie 10 byłych funkcjonariuszy niemieckiego obozu zagłady w Treblince.

1967 - W Warszawie zmarł Juliusz Rómmel, generał WP, we wrześniu 1939 r. dowódca Armii „Łódź”, a następnie Armii „Warszawa”.

1972 - W Krakowie urodziła się Maja Ostaszewska, aktorka Nowego Teatru w Warszawie; wystąpiła m.in. w filmach „Prymas. Trzy lata z tysiąca”, „Katyń”, „Janosik. Prawdziwa historia”, „Uwikłanie”, „W imię...”, „Jack Strong”, „Body/Ciało” oraz w serialu „Czas honoru”.

1973 - Premiera filmu „Hubal” w reżyserii Bohdana Poręby.

1974 - W Warszawie zmarł prof. Romuald Gutt, architekt, autor m.in. gmachu Głównego Urzędu Statystycznego; współautor projektu budynków mieszkalnych i ogrodu ambasady Chin w Warszawie.

1980 – Zawarte zostały tzw. porozumienia jastrzębskie – między przedstawicielami strajkujących kopalń (głównie z Jastrzębia-Zdroju) a komisją rządową; śląskie kopalnie wznowiły pracę.

1982 – Aresztowani zostali przywódcy KSS KOR, którzy od wprowadzenia stanu wojennego i tak byli uwięzieni w ośrodkach internowania: Jacek Kuroń, Jan Lityński, Adam Michnik i Henryk Wujec.

1982 - Premiera filmu „Bołdyn” w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich.

1986 - W Warszawie zmarł Wirgiliusz Gryń, aktor, wystąpił w filmach „Bołdyn”, „Klucznik”, „Żywot Mateusza”, „Jak rozpętałem drugą wojnę światową”, „Operacja Himmler”, „Wściekły”, a także w serialu „Dom”.

1987 - W Warszawie doszło do dwóch tragicznych wypadków komunikacyjnych: katastrofy kolejowej na stacji Warszawa Włochy, w wyniku której zginęło osiem osób, a kilkadziesiąt zostało rannych, oraz wypadku tramwaju na skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Młynarskiej - zginęło siedem osób, ponad 70 zostało rannych.

1990 - W Warszawie zmarł Mieczysław Fogg, jeden z najpopularniejszych polskich piosenkarzy; jego największe przeboje to „Ostatnia niedziela”, „Bo to się zwykle tak zaczyna”, „Jesienne róże”, „Czy pamiętasz tę noc w Zakopanem”, „Szkoda twoich łez, dziewczyno”, „Upić się warto” i „Piosenka o mojej Warszawie”; w czasie II wojny światowej pomagał artystom pochodzenia żydowskiego, za co został uhonorowany po wojnie tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

2010 – W wieku 91 lat zmarł Bogdan Paprocki, wybitny śpiewak operowy, najlepszy wykonawca roli Jontka w „Halce” oraz Stefana w „Strasznym dworze” Stanisława Moniuszki.

2011 - W Watykanie zmarł kardynał Andrzej Maria Deskur, przewodniczący Papieskiej Rady ds. Środków Społecznego Przekazu, wieloletni przyjaciel Jana Pawła II, kawaler Orderu Orła Białego.

4 września

----------

1725 - W Fontainebleau odbył się ślub króla Francji Ludwika XV i Marii Leszczyńskiej (córki Stanisława Leszczyńskiego).

1809 - W Krzemieńcu urodził się Juliusz Słowacki, poeta, dramaturg, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu; autor m.in. dramatów „Kordian”, „Balladyna”, „Lilla Weneda”, „Sen srebrny Salomei”, „Mazepa”, „Samuel Zborowski”, a także poematów „Beniowski”, „Anhelli”, „Król-Duch” i „Ojciec zadżumionych”.

1812 - Zmarł Hieronim Janusz Sanguszko, generał, wojewoda wołyński, targowiczanin.

1860 – Na dworzec kolei Warszawsko-Petersburskiej w Wilnie wjechał pierwszy pociąg.

1865 - Urodziła się Maria Karłowska, zakonnica, założycielka Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej; beatyfikowana przez papieża Jana Pawła II w 1997 r.

1879 - W Aleksandrowie Kujawskim doszło do spotkania cara Aleksandra II i cesarza Niemiec Wilhelma I.

1887 - W Warszawie urodził się Wacław Piotrowski, malarz, portrecista, pejzażysta i rysownik.

1890 - W Krakowie urodził się Michał Żymierski, ps. „Rola”, żołnierz Legionów Polskich, generał WP; w 1927 r. skazany za nadużycie finansowe, zdegradowany i wydalony z wojska; po wyjściu z więzienia nawiązał współpracę z sowieckim wywiadem; od 1943 r. doradca wojskowy Sztabu Głównego GL, następnie dowódca AL (1944). W latach 1944-1947 naczelny dowódca WP; od 1945 r. marszałek Polski; w 1946 r. stanął na czele Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, koordynującej działania przeciwko środowiskom niepodległościowym; w 1953 r. aresztowany - zwolniony i zrehabilitowany w 1955 r.

1890 - We Lwowie urodził się Eugeniusz Geppert, malarz, przedstawiciel koloryzmu; organizator Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu.

1895 – W Warszawie otwarto Średnią Szkołę Mechaniczno-Techniczną ufundowaną przez finansistów Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda.

1899 - Urodziła się Ida Kamińska, aktorka, reżyserka, pedagog, tłumaczka; w latach 1955-1968 dyrektor Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie; w 1967 r. otrzymała nominację do Oscara w kategorii najlepszej roli kobiecej za rolę w filmie „Sklep przy głównej ulicy”; w 1968 r. wyemigrowała do USA.

1909 - Urząd prezydenta Warszawy objął Aleksander Miller; w sierpniu 1915 r. opuścił miasto razem z wycofującymi się przed Niemcami wojskami rosyjskimi.

1924 - W Warszawie urodził się Jerzy Ficowski, poeta, eseista, tłumacz, odkrywca talentu Papuszy, znawca kultury romskiej i żydowskiej, entuzjasta twórczości Brunona Schulza.

1930 - W Poznaniu urodził się Marek Sewen, dyrygent, kompozytor i altowiolista.

1939 - Początek ewakuacji z Warszawy korpusu dyplomatycznego, rządu i instytucji państwowych oraz złota Banku Polskiego.

1939 - W czasie tzw. krwawego poniedziałku w Częstochowie żołnierze Wehrmachtu zastrzelili na ulicach 300-500 mieszkańców miasta.

1939 - Załoga samolotu PZL.23 Karaś z 51 Eskadry Rozpoznawczej ostrzelała i obrzuciła bombami niemiecki pociąg przewożący uzbrojenie i sprzęt wojskowy na stacji w Białej Piskiej na terenie ówczesnych Prus Wschodnich.

1942 - Przewodniczący Starszeństwa Żydów w Litzmannstadt Getto Chaim Mordechaj Rumkowski wygłosił dramatyczne przemówienie ogłaszające zarządzoną przez Niemców tzw. Wielką Szperę - akcję deportacji z łódzkiego getta do niemieckiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem 15-20 tys. dzieci, osób starszych i chorych.

1952 - W Kościanie zmarł Józef Węgrzyn, aktor, reżyser, wystąpił m.in. w filmach „Księżna Łowicka”, „Trędowata”, „Dziesięciu z Pawiaka”, „Znachor”, „Strachy” i „Kościuszko pod Racławicami”.

1961 - Premiera filmu „Dziś w nocy umrze miasto” w reż. Jana Rybkowskiego.

1963 - W Szczecinie piłkarska reprezentacja Polski pokonała Norwegię 9:0; swoją pierwszą bramkę dla drużyny narodowej strzelił 16-letni Włodzimierz Lubański. Do czasu rozegranego w 2009 r. meczu z San Marino, wygranego 10:0, było to najwyższe zwycięstwo polskiej reprezentacji.

1966 - W Warszawie na Stadionie Dziesięciolecia odbyły się „Dożynki Tysiąclecia” (jako jedna z imprez organizowanych przez władze w konkurencji dla kościelnych obchodów milenium chrztu Polski).

1966 - We Wrocławiu urodził się Marek Krajewski, pisarz, filolog klasyczny, autor m.in. cyklu kryminałów z Eberhardem Mockiem w roli głównej: „Śmierć w Breslau”, „Koniec świata w Breslau”, „Widma w mieście Breslau”, „Festung Breslau”, „Dżuma w Breslau”, „Głowa Minotaura” oraz „Rzeki Hadesu”.

1972 - W Warszawie zmarł Stanisław Milski, aktor, reżyser teatralny, wystąpił m.in. w filmach „Popiół i diament”, „Szatan z siódmej klasy” i „Gdzie jest generał”.

1978 - W Łodzi urodził się Borys Szyc, aktor warszawskiego Teatru Współczesnego, wystąpił m.in. w filmach „Symetria”, „Vinci”, „Pręgi”, „Testosteron”, „Wojna polsko-ruska”, „Kret”, „1920 Bitwa warszawska”, „Pokot”, a także w serialach „Oficer” oraz „Tajemnica twierdzy szyfrów”.

1979 - Premiera filmu „Panny z Wilka” w reż. Andrzeja Wajdy.

1984 - W Poznaniu zmarł prof. Henryk Łowmiański, historyk, znawca epoki średniowiecza, badacz początków polskiej państwowości.

2010 - W Katowicach zmarł Janusz Kidawa, reżyser, scenarzysta, autor filmu „Grzeszny żywot Franciszka Buły”.

2012 - W Tatrach zginął Józef Szaniawski, politolog, sowietolog, publicysta, dziennikarz; w latach 1970-1985 redaktor PAP; od 1973 r. współpracował z Radiem Wolna Europa; aresztowany za działalność niepodległościową w 1985 r. i skazany przez sąd wojskowy na 10 lat więzienia; uniewinniony przez Sąd Najwyższy, wyszedł na wolność w grudniu 1989 r.

2014 – W Nettlebed w hrabstwie Oxford w Wielkiej Brytanii zmarł Jerzy Ostoja-Koźniewski, powstaniec warszawski, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, działacz emigracyjny, minister skarbu w ostatnim rządzie na uchodźstwie.

2016 - W Krakowie zmarł prof. Adam Bielański, chemik, twórca polskiej szkoły katalizy, profesor Akademii Górniczo-Hutniczej, a następnie Uniwersytetu Jagiellońskiego.

2022 – W Warszawie zmarł Edward Hulewicz, piosenkarz, kompozytor, autor tekstów. Był autorem znanych przebojów, m.in: „Za zdrowie pań”, „Bo jedno życie mam”. W 1977 r. wystąpił w „Wodzireju” Feliksa Falka, w którym zaśpiewał piosenkę „Ritmo Carnavale”.

5 września

----------

1580 - Wojska polsko-węgierskie zdobyły moskiewską twierdzę Wielkie Łuki. W trakcie rabowania palącej się twierdzy doszło do eksplozji prochowni, w wyniku której zginęło 200 Polaków i Węgrów oraz większość załogi moskiewskiej.

1897 - Urodził się Kazimierz Iranek-Osmecki, pułkownik WP, w czasie II wojny światowej od 1943 r. szef Oddziału IV (Kwatermistrzowskiego), a od 1944 r. Oddziału II (Informacyjno-Wywiadowczego) Komendy Głównej Armii Krajowej.

1914 - Na ziemiach Królestwa Polskiego, zajętych przez wojska niemieckie, Józef Piłsudski powołał Polską Organizację Narodową.

1915 - Zmarł Stanisław Witkiewicz, malarz, pisarz, krytyk i teoretyk sztuki, twórca stylu zakopiańskiego w architekturze.

1917 - W Krakowie zmarł Marian Smoluchowski, fizyk, profesor Uniwersytetu Lwowskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego, jeden z najwybitniejszych polskich uczonych.

1924 - We Lwowie podczas otwarcia Targów Wschodnich członkowie Ukraińskiej Organizacji Wojskowej dokonali nieudanego zamachu bombowego na prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego.

1942 - Początek tzw. Wielkiej Szpery, akcji, w czasie której Niemcy deportowali z łódzkiego getta do niemieckiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem dzieci oraz osoby starsze i chore, w sumie 15-20 tys. Żydów.

1942 - Dowódca SS i policji na dystrykt warszawski wydał obwieszczenie przypominające o karze śmierci za udzielanie pomocy Żydom.

1942 - W Warszawie urodziła się Teresa Tuszyńska, aktorka, modelka, wystąpiła w filmach „Rozwodów nie będzie”, „Tarpany”, „Biały niedźwiedź”, „Poczmistrz”; największą popularność przyniosła jej rola Margueritte w filmie Janusza Morgensterna „Do widzenia, do jutra”.

1944 - Powstanie Warszawskie: oddziały powstańcze wycofały się z Elektrowni na Powiślu.

1946 - W Krakowie Najwyższy Trybunał Narodowy skazał na karę śmierci nazistowskiego zbrodniarza Amona Goetha, komendanta niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Plaszow; wyrok wykonano 13 września 1946 r. w krakowskim więzieniu przy ul. Montelupich.

1956 - Początek obrad Sejmu, w czasie których uchylono przepisy o socjalistycznej dyscyplinie pracy oraz zmieniono ustawę o szkolnictwie wyższym, zwiększającą prawa szkół wyższych.

1959 - Urodził się Waldemar Pawlak, prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego w latach 1991-97 i 2005-12; parlamentarzysta, premier RP w 1992 r. oraz w latach 1993-1995; wicepremier i minister gospodarki (2007-12); prezes Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych.

1965 - W Warszawie zmarł Bohdan Pniewski, architekt, profesor Politechniki Warszawskiej i Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie; projektował m.in. hotel Patria w Krynicy, gmachy Sądów Grodzkich w Warszawie, Ministerstwa Komunikacji i Narodowego Banku Polskiego; autor rozbudowy zespołu budynków Sejmu oraz gmachu Teatru Wielkiego.

1972 – Podczas igrzysk olimpijskich w Monachium terroryści z palestyńskiej organizacji Czarny Wrzesień porwali, a następnie zabili (większość w trakcie nieudanej próby odbicia zakładników) 11 członków reprezentacji Izraela.

1980 - Początek VI Plenum KC PZPR, na którym odwołano z funkcji I sekretarza Edwarda Gierka; jego następcą na tym stanowisku został Stanisław Kania.

1980 - Premiera filmu „Grzeszny żywot Franciszka Buły” w reż. Janusza Kidawy.

1981 - W gdańskiej hali „Olivia” rozpoczął się I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”.

1981 - W wyniku buntu w więzieniu w Bydgoszczy z zakładu uciekło 188 osób.

1986 - Premiera filmu „Jezioro Bodeńskie” w reż. Janusza Zaorskiego.

1991 - Polska i Litwa wznowiły stosunki dyplomatyczne.

1992 - W Warszawie zmarł Bohdan Korzeniewski, historyk i krytyk teatru, reżyser, tłumacz, pedagog.

2011 - Komisja Jerzego Millera badająca katastrofę smoleńską zakończyła prace nad publikacją protokołu z załącznikami - w tym stenogramami rozmów z kokpitu i wieży w Smoleńsku.

2020 – W Krakowie zmarł arcybiskup senior archidiecezji lwowskiej kardynał Marian Jaworski. W latach 1991-2008 był pierwszym po II wojnie światowej arcybiskupem metropolitą lwowskim obrządku łacińskiego, a w latach 1992–2008 przewodniczącym Konferencji Episkopatu Ukrainy. W 2017 r. prezydent Andrzej Duda odznaczył go Orderem Orła Białego.

2023 – W Warszawie zmarła Teresa Stanek ps. Mitsuko, członkini Szarych Szeregów i Armii Krajowej, prezes Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy AK (2021-2023).

6 września

----------

1685 - W Łowiczu zmarł Jan Stefan Wydżga, arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski (1677-1685).

1788 - W Łazienkach Królewskich w Warszawie otwarto Teatr Stanisławowski.

1790 - Sejm Czteroletni przyjął uchwałę o niepodzielności ziem Rzeczypospolitej.

1794 – Insurekcja kościuszkowska: zakończyło się nieudane rosyjsko-pruskie pierwsze oblężenie Warszawy.

1831 - Powstanie listopadowe: początek szturmu wojsk rosyjskich feldmarszałka Iwana Paskiewicza na Warszawę; w czasie walk z wojskami rosyjskimi na Woli zginął gen. Józef Sowiński.

1863 - Powstanie styczniowe: klęska powstańców w bitwie pod Batorzem na Lubelszczyźnie; w czasie walk poległ płk Marcin Borelowski-Lelewel.

1876 - W Paryżu zmarł Józef Szermentowski, malarz.

1909 - Urodził się Edward Hartwig, fotograf, współzałożyciel i członek honorowy Związku Polskich Artystów Fotografików.

1926 - Michał Grażyński w rezultacie dokonanego kilka miesięcy wcześniej zamachu majowego mianowany został wojewodą śląskim. Zajmował to stanowisko do wybuchu II wojny światowej.

1930 - Zmarł Kazimierz Dłuski, współzałożyciel i pierwszy prezes Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (TOPR).

1936 - Na zamku Rambouillet pod Paryżem podpisana została polsko-francuska umowa dotycząca pożyczki na dozbrojenie polskiej armii.

1937 - Urodził się Jerzy Bińczycki, aktor, przez wiele lat związany ze Starym Teatrem w Krakowie; w pamięci widzów zapisał się jako Bogumił Niechcic w ekranizacji „Nocy i dni” Jerzego Antczaka, znany także z ról w filmach „Znachor” i „Pan Tadeusz”.

1939 - Naczelny Wódz marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał rozkaz strategicznego odwrotu na tzw. przedmoście rumuńskie. Rumunia ogłosiła neutralność w wojnie polsko-niemieckiej. Tego samego dnia Niemcy zajęli Kraków.

1939 - Rozpoczęto formowanie Robotniczej Brygady Obrony Warszawy.

1941 - Niemcy utworzyli w Wilnie getto.

1942 - Początek ostatniego etapu wielkiej akcji likwidacyjnej w warszawskim getcie - z tzw. kotła na Miłej do obozu zagłady w Treblince Niemcy wywieźli do 12 września 1942 r. ok. 50 tys. ludzi.

1944 - Powstanie Warszawskie: padły ostatnie punkty polskiego oporu na Powiślu. W szpitalu na rogu ulic Tamki i Smulikowskiego oddziały niemieckie zamordowały rannych powstańców oraz ich kapelana o. Michała Czartoryskiego.

1944 - Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret o reformie rolnej.

1947 - W Toruniu urodził się Krzysztof Orzechowski, aktor, reżyser teatralny, w latach 1999-2016 dyrektor Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.

1951 - Dekret o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na Ziemiach Odzyskanych - na jego mocy rolnicy stawali się właścicielami prowadzonych gospodarstw.

1954 - We Wrocławiu urodził się Maciej Zięba, dominikanin, teolog, filozof, publicysta; w okresie PRL działacz opozycji, wiceprezes wrocławskiego Klubu Inteligencji Katolickiej, członek NSZZ „Solidarność”; w latach 1998-2006 prowincjał polskiej prowincji dominikanów; dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku (2007-2010).

1959 - Premiera filmu „Pociąg” w reż. Jerzego Kawalerowicza.

1967 - Początek sześciodniowej wizyty w Polsce prezydenta Francji Charles'a de Gaulle'a.

1968 - Premiera filmu „Hrabina Cosel” w reż. Jerzego Antczaka.

1973 - Warszawskie Zakłady Telewizyjne wyprodukowały pierwsze polskie kolorowe telewizory marki Jowisz.

1976 - Premiera filmu „Smuga cienia” w reż. Andrzeja Wajdy.

1980 – Edward Gierek został odsunięty od władzy. Członkowie plenum Komitetu Centralnego PZPR odwołali go ze stanowiska I sekretarza. On sam w obradach nie brał udziału, bo poprzedniego dnia z powodu zawału serca trafił do szpitala.

1982 - W Bernie uzbrojona grupa terrorystów, przedstawiających się jako członkowie Patriotycznej Armii Polskiej, zajęła budynek polskiej ambasady.

1991 – Związek Radziecki uznał niepodległość Estonii, Łotwy i Litwy.

2001 – Sejm RP przyjął ustawę o dostępie informacji publicznej.

2001 - W Sarasocie na Florydzie zmarł płk Wojciech Kołaczkowski, as polskiego lotnictwa, w czasie II wojny światowej dowódca Dywizjonu 303.

2009 - W Łodzi zmarł Wojciech Bruszewski, reżyser, operator filmowy, fotograf, prekursor sztuki wideo w Polsce.

2011 - W Warszawie zmarł Janusz Morgenstern, reżyser, scenarzysta, producent filmowy; zrealizował m.in. filmy „Do widzenia, do jutra”, „Jowita”, „Trzeba zabić tę miłość” oraz seriale „Stawka większa niż życie”, „Kolumbowie” i „Polskie drogi”.

2016 - W Konstantynowie Łódzkim zmarł Andrzej Szymczak, w latach 1967-1984 bramkarz reprezentacji Polski w piłce ręcznej, brązowy medalista Igrzysk Olimpijskich w Montrealu (1976).

2021 – W Bielawie zmarł Tomasz Knapik, lektor filmowy, radiowy i telewizyjny oraz wykładowca Politechniki Warszawskiej. Jego głos był jednym z najlepiej rozpoznawalnych w Polsce. (PAP)

jkrz/ dki/