Kalendarz rocznic od 24 do 30 sierpnia

24 sierpnia

-----------

1109 - Wojska cesarza Henryka V rozpoczęły oblężenie grodu w Głogowie. Walki trwały prawie miesiąc i zakończyły się sukcesem obrońców.

1335 – Układ w Trenczynie – w zamian za zrzeczenie się przez króla Czech Jana Luksemburskiego roszczeń do tronu polskiego przedstawiciele Kazimierza Wielkiego uznali jego zwierzchność nad księstwami śląskimi.

1456 – Zakończył się druk Biblii Gutenberga. Z 49 zachowanych egzemplarzy jeden znajduje się w Polsce – w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie.

1572 – Noc św. Bartłomieja – pogrom hugenotów (ewangelików) we Francji, który zadecydował o rekatolizacji tego kraju i centralizacji władzy.

1736 - Urodził się Stanisław Małachowski, marszałek Sejmu Wielkiego, jeden z twórców Konstytucji 3 maja, a w początkach Księstwa Warszawskiego prezes Rady Ministrów.

1776 - Urodził się Józef Hoene-Wroński, filozof, który wprowadził pojęcie mesjanizmu polskiego. Był też matematykiem, fizykiem i autorem koncepcji napędu gąsienicowego.

1858 - Urodził się Wacław Sieroszewski, pisarz, etnograf, działacz niepodległościowy, sybirak, żołnierz Legionów Polskich.

1870 - Urodził się Leon Wasilewski, działacz i teoretyk PPS, współpracownik Józefa Piłsudskiego, dyplomata, historyk, publicysta.

1902 – Urodził się Ferdynand Braudel, jeden z najważniejszych historyków XX wieku, autor epokowych opracowań „Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II” oraz „Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV-XVIII wiek”; członek zagraniczny PAN i doktor honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego.

1905 - Urodził się Hilary Minc, działacz komunistyczny, ekonomista. Był jedną z najważniejszych osób w obozie władzy do 1956 r., faktycznym kierownikiem polityki gospodarczej. Stał za pomysłami „bitwy o handel” i planu sześcioletniego (rozwoju przemysłu ciężkiego kosztem reszty gospodarki).

1912 – Urodził się Gwidon Miklaszewski, karykaturzysta, autor wielu tysięcy rysunków opublikowanych m.in. w „Szpilkach”, „Expressie Wieczornym” i „Dzienniku Zachodnim”.

1919 - Zakończyło się I powstanie śląskie.

1930 - W Warszawie urodził się Jerzy Holzer, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Studiów Politycznych PAN.

1936 – Zakończył się tzw. Pierwszy proces moskiewski, w którym pod naciskiem Stalina na śmierć zostali skazani najbliżsi współpracownicy Lenina – m.in. Grigorij Zinowiew i Lew Kamieniew. Początek czystek na najwyższych szczeblach władzy w ZSRR.

1942 – W niemieckim więzieniu przeprowadzona została egzekucja pięciu młodych wychowanków Salezjańskiego Oratorium św. Jana Bosko w Poznaniu (tzw. „Poznańska Piątka”), aresztowanych przez gestapo pod zarzutem przynależności do tajnej organizacji politycznej. Zamordowani zostali beatyfikowani przez papieża Jana Pawła II.

1945 - Dekrety o utworzeniu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz o przekształceniu Uniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej w polskie państwowe szkoły akademickie.

1949 - Wszedł w życie Traktat Północnoatlantycki, podpisany 4 kwietnia 1949 r.; na jego podstawie powstała Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO).

1965 – Z udziałem świadków z Polski w Düsseldorfie zakończył się proces esesmanów z załogi obozu zagłady w Treblince. Cztery osoby zostały skazane na dożywocie.

1966 – Na emigracji w Wielkiej Brytanii zmarł Tadeusz Bór-Komorowski, Komendant Główny Armii Krajowej od 1943 r. Po kapitulacji Powstania Warszawskiego dostał się do niemieckiej niewoli. Po wojnie był premierem rządu RP na uchodźstwie.

1980 - Spotkanie Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z przybyłymi do Stoczni Gdańskiej sygnatariuszami apelu intelektualistów. Przy MKS powstała komisja ekspertów, w skład której weszli: Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Tadeusz Kowalik, Andrzej Wielowieyski, Jadwiga Staniszkis, Waldemar Kuczyński, Bohdan Cywiński.

1980 – Józef Pińkowski zastąpił Edwarda Babiucha na stanowisku premiera.

1987 - Premiera filmu „Pociąg do Hollywood” w reżyserii Radosława Piwowarskiego.

1989 - Tadeusz Mazowiecki został wybrany przez Sejm na premiera.

1993 – Podczas nieformalnego spotkania w Helenowie z prezydentem Lechem Wałęsą prezydent Rosji Borys Jelcyn zgodził się na przystąpienie Polski do NATO. W deklaracji po rozmowach napisano, że „taka decyzja suwerennej Polski zmierzająca do integracji ogólnoeuropejskiej nie jest sprzeczna z interesami innych państw, w tym również Rosji.”

2006 – Zmarł Herbert Hupka, niemiecki polityk do II wojny światowej związany z Raciborzem. Do 1990 r. z powodu sprzeciwu wobec uznania granicy na Odrze był w Polsce symbolem niemieckiego rewanżyzmu. Wspomógł Racibórz po wielkiej powodzi w 1997 r. i otrzymał honorowe obywatelstwo tego miasta.

2011 – Zmarł prof. Stefan Kurowski, ceniony polski ekonomista, a w PRL-u działacz opozycji demokratycznej. W 1979 r. współtworzył KPN, rok później był doradcą „Solidarności”, a w stanie wojennym został internowany.

25 sierpnia

-----------

1599 - Krakowska drukarnia Łazarza Andrysowicza wydała Biblię w tłumaczeniu księdza Jakuba Wujka.

1657 – Po dwuletniej szwedzkiej okupacji Kraków znów znalazł się w polskich rękach, ale miasto było kompletnie zrujnowane, a skarby przechowywane na Wawelu zostały zrabowane.

1807 - Zmarł Franciszek Dionizy Kniaźnin, poeta epoki Oświecenia (pisał m.in. bajki), sekretarz księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego.

1833 - Urodził się Izrael Poznański, jeden z największych łódzkich przemysłowców, „król bawełny”, właściciel zatrudniających ok. 7 tys. osób zakładów i wspaniałego pałacu. Był jedną z inspiracji dla Władysława Reymonta przy pisaniu „Ziemi obiecanej”.

1888 - W Krakowie założone zostało zgromadzenie albertynów.

1891 - Urodził się Gustaw Morcinek, pisarz, autor „Wyrąbanego chodnika” i „Łyska z pokładu Idy”, w czasie II wojny światowej więzień Dachau i Sachsenhausen. W 1953 r. (pod presją ze strony władz) zgłosił w Sejmie wniosek o przemianowanie Katowic na Stalinogród.

1905 - Urodziła się Maria Helena Kowalska, znana jako siostra Faustyna, zakonnica Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia, mistyczka; kanonizowana w 2000 r. przez papieża Jana Pawła II.

1912 – Z inicjatywy Józefa Piłsudskiego w Zakopanem została powołana organizacja niepodległościowa Polski Skarb Wojskowy, której zadaniem miało być gromadzenie środków na walkę zbrojną o niepodległość.

1915 – Z zajętych kosztem Rosji terenów polskich Niemcy utworzyli Generalne Gubernatorstwo Warszawskie. Funkcję generalnego gubernatora objął gen. Hans von Beseler.

1917 - W ramach protestu przeciwko polityce prowadzonej przez władze niemieckie po kryzysie przysięgowym do dymisji podała się Tymczasowa Rada Stanu.

1920 - Wojna polsko-bolszewicka: po wycofaniu się z Wilna Armii Czerwonej miasto zajęły wojska litewskie.

1920 - Zakończenie II powstania śląskiego; dzień wcześniej Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa ogłosiła rozwiązanie niemieckiej policji i powołała Policję Górnego Śląska o polsko-niemieckim składzie.

1930 - Marszałek Józef Piłsudski po raz drugi objął funkcję premiera.

1937 – Władze sanacyjne stłumiły zorganizowany przez PSL strajk chłopski. Największa taka akcja w II RP z udziałem kilku milionów osób polegała na blokowaniu dróg i wstrzymaniu dostaw żywności do miast. Domagano się m.in. przywrócenia konstytucji marcowej i demokratycznych wyborów parlamentarnych. Z rąk policji zginęły 44 osoby, a pięć tysięcy zostało aresztowanych.

1939 - W Londynie Polska i Wielka Brytania podpisały układ o wzajemnej pomocy w razie wojny.

1939 - Do portu gdańskiego, pod pretekstem kurtuazyjnej wizyty, wpłynął niemiecki pancernik „Schleswig-Holstein”; 1 września rozpoczął on ostrzał polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte.

1942 - W Bereźnem na Wołyniu Niemcy przy udziale ukraińskiej policji pomocniczej przeprowadzili likwidację getta, w czasie której zamordowali 3680 Żydów.

1944 – Wyzwolenie Paryża – po trwającym kilka dni powstaniu niemiecka załoga skapitulowała przed wojskami francuskimi i amerykańskimi.

1944 - W nocy z 25 na 26 sierpnia dowództwo Powstania Warszawskiego oraz władze cywilne ewakuowały się ze Starego Miasta do Śródmieścia.

1946 - W Dusznikach-Zdroju rozpoczął się pierwszy Festiwal Chopinowski.

1947 - W Poznaniu urodził się Filip Bajon, reżyser, scenarzysta, pisarz; autor filmów „Aria dla atlety”, „Limuzyna Daimler-Benz”, „Magnat”.

1948 - We Wrocławiu zebrał się Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju, w którym wzięło udział kilkuset pisarzy, artystów i naukowców z 46 państw, m.in. Pablo Picasso, Irene Joliot-Curie, Bertolt Brecht, Ilja Erenburg, Michaił Szołochow, Tadeusz Kotarbiński, Maria Dąbrowska, Leon Kruczkowski, Zofia Nałkowska, Jan Parandowski, Antoni Słonimski, Julian Tuwim i jako przewodniczący polskiej delegacji Jarosław Iwaszkiewicz. List przysłał Albert Einstein.

1956 – Jedna z największych katastrof w dziejach powojennego górnictwa w Polsce - w wyniku podziemnego pożaru zginęło 30 górników kopalni „Chorzów”.

1961 - Rozpoczął się I Międzynarodowy Festiwal Piosenki Sopot. Pierwsze trzy edycje tej imprezy odbyły się w Stoczni Gdańskiej. Pomysłodawcą festiwalu był Władysław Szpilman, a konferansjerami m.in. Lucjan Kydryński i Irena Dziedzic.

1971 – Na mocy decyzji władz ZSRR zlikwidowany został Cmentarz Orląt Lwowskich.

1980 – Zaniepokojone solidarnościowymi strajkami na Wybrzeżu Biuro Polityczne KC KPZR (najwyższego organu władz ZSRR) powołało specjalną Komisję do spraw Polski, jej przewodniczącym został Michaił Susłow.

1983 - W Stoczni Gdańskiej doszło do spotkania wicepremiera Mieczysława F. Rakowskiego ze stoczniowcami – jedna z pierwszych od stanu wojennego prób nawiązania kontaktów między władzami a opozycją.

1988 - Lech Wałęsa skierował do władz „Oświadczenie w sprawie dialogu” zawierające propozycje zagadnień, które miałyby być omawiane w trakcie rozmów, wśród nich znalazła się sprawa legalizacji „Solidarności”.

1989 - W Paryżu zmarł Roman Palester, kompozytor, autor muzyki do wielu filmów, m.in. „Zakazanych piosenek”; kierownik audycji kulturalnych w Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa.

2000 - Premiera filmu „Duże zwierzę” w reżyserii Jerzego Stuhra i z nim w roli głównej.

2002 - W Rzymie zmarła Karolina Lanckorońska, historyczka sztuki, współzałożycielka Polskiego Instytutu Historycznego, współorganizatorka Fundacji im. Lanckorońskich w Rzymie; promotorka i mecenas polskiej kultury, dziedziczka cennej kolekcji dzieł sztuki, które przekazała m.in. dla Zamku Królewskiego w Warszawie i Zamku Królewskiego na Wawelu.

2007 - W Poznaniu zmarł Conrad Drzewiecki, tancerz i choreograf.

2022 – Na polecenie władz Białorusi zrównany z ziemią został cmentarz żołnierzy Armii Krajowej w Surkontach koło Grodna.

26 sierpnia

-----------

1672 - Załoga twierdzy w Kamieńcu Podolskim po kilkunastu dniach oblężenia skapitulowała przed armią turecką.

1784 - W Paryżu zmarł Antoni Kazimierz Ostrowski, arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski (1777-1784).

1813 – Bitwa nad Kaczawą (około 10 km od Legnicy) – jedna z największych w trakcie wojen napoleońskich na ziemiach dzisiejszej Polski. 114-tysięczne wojska pruskie i rosyjskie dowodzone przez feldmarszałka Blüchera pokonały armię francuską.

1813 - Przechodząca przez Kraków fala powodziowa na Wiśle zalała Stradom, Kazimierz i Podgórze, zerwała most Karola i most Stradomski. Była to największa powódź w historii miasta.

1845 - W Paryżu zmarł Philippe de Girard, inżynier, wynalazca i konstruktor maszyny do mechanicznego przędzenia lnu; założyciel fabryki wyrobów lnianych w Rudzie Guzowskiej - nazwanej od jego nazwiska Żyrardowem.

1871 – Urodził się Alfred Zachariewicz, architekt, w biurze którego powstały projekty m.in. gmachu Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, dworca we Lwowie i mostu na Sanie niedaleko Niska.

1871 – W rodzinie zesłańca postyczniowego urodził się Wacław Iwaszkiewicz, do 1917 roku generał armii rosyjskiej (m.in. w wojnie z Japonią), a później w Wojsku Polskim. Wsławił się w walkach z Ukraińcami w Galicji i na Wołyniu oraz w wojnie polsko-bolszewickiej.

1880 – Urodził się Guillaume Apollinaire (Wilhelm Kostrowicki) – francuski poeta i pisarz polskiego pochodzenia, twórca terminu surrealizm.

1883 - W Tarnopolu urodził się Kazimierz Pużak, więzień carski, członek władz PPS, poseł na Sejm (1919-1935); podczas II wojny światowej jeden z przywódców PPS-WRN, komendant Gwardii Ludowej WRN, przewodniczący Rady Jedności Narodowej (1944-1945); aresztowany przez NKWD i sądzony w Moskwie w procesie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego; zmarł w 1950 r. w więzieniu.

1897 - W Warszawie urodził się Bohdan Pniewski, architekt; profesor Politechniki Warszawskiej i Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie; projektował m.in. hotel Patria w Krynicy, gmachy Sądów Grodzkich w Warszawie, Ministerstwa Komunikacji i Narodowego Banku Polskiego; autor rozbudowy zespołu budynków Sejmu oraz gmachu Teatru Wielkiego.

1914 - W Płocku urodził się Witold Zacharewicz, aktor filmowy i teatralny; zamordowany w KL Auschwitz w 1943 r.

1920 - W Poznaniu urodził się Stefan Stuligrosz, dyrygent, kompozytor, pedagog; twórca i wieloletni dyrygent Chóru Chłopięcego i Męskiego Filharmonii Poznańskiej „Poznańskie Słowiki”.

1936 - W Paryżu zmarł Wojciech Stpiczyński, polityk, publicysta, jeden z przywódców radykalnego skrzydła piłsudczyków; redaktor naczelny „Głosu Prawdy” i „Kuriera Porannego”; prezes Związku Strzeleckiego.

1938 - W Krakowie zmarł Teodor Axentowicz, malarz, pedagog.

1939 - W Warszawie eksperymentalna stacja telewizyjna w budynku Prudentialu wyemitowała pierwszy film – „Barbarę Radziwiłłównę” w reżyserii Józefa Lejtesa.

1939 - Niemiecka grupa dywersyjna, niepoinformowana przez dowództwo o zmianie terminu agresji na Polskę, przeprowadziła atak na stację kolejową w Mostach koło Jabłonkowa na Zaolziu; atak dywersantów został odparty.

1943 - Oddział partyzancki Okręgu Wileńskiego AK ppor. Antoniego Burzyńskiego „Kmicica” został podstępnie rozbity nad jeziorem Narocz przez partyzantkę sowiecką. „Kmicic”, 56 partyzantów oraz 20 członków konspiracji terenowej zostali następnie rozstrzelani.

1943 - Pod Ożarowem w zasadzce zorganizowanej przez oddział Narodowych Sił Zbrojnych zginął gen. Kurt Renner. Był najwyższym rangą niemieckim wojskowym zabitym podczas wojny przez żołnierzy polskiego podziemia.

1943 - Urodził się Tadeusz Nalepa, gitarzysta i wokalista, legenda polskiego bluesa.

1948 - Urodziła się Bożena Dykiel, aktorka, znana m.in. z ról w filmach „Ziemia obiecana” i „Znachor” oraz serialach „Dom” i „Alternatywy 4”.

1956 – Na Jasnej Górze odnowiono Śluby Jasnogórskie według tekstu prymasa kardynała Stefana Wyszyńskiego.

1963 - W Lublinie zmarł biskup Czesław Kaczmarek, w latach 20. duszpasterz polski we Francji, od 1938 r. biskup kielecki; w latach 1951-1956 więziony pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Stanów Zjednoczonych i kolaborowania podczas wojny z Niemcami.

1964 - Urodził się Mariusz Bonaszewski, aktor Teatru Narodowego w Warszawie; wystąpił m.in. w filmie „Deszczowy żołnierz” i serialu „Marszałek Piłsudski”.

1967 - W Warszawie zmarł Marian Walentynowicz, architekt, rysownik, autor ilustracji do „Przygód Koziołka Matołka” Kornela Makuszyńskiego; korespondent wojenny.

1976 - W Warszawie zmarł Roman Abraham, uczestnik walk o Lwów – w listopadzie 1918 r. z Ukraińcami i w sierpniu 1920 r. z konnicą Budionnego (pod Zadwórzem zwanymi polskimi Termopilami). W maju 1921 r. przerzucał broń i ochotników z pomocą dla powstańców śląskich. W kampanii wrześniowej walczył pod rozkazami gen. Kutrzeby w bitwie nad Bzurą, a następnie bronił Warszawy.

1980 - Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński wygłosił kazanie na Jasnej Górze, które zostało w ocenzurowanej formie wyemitowane przez media.

1982 - W Warszawie zmarła Anna German, piosenkarka, kompozytorka, autorka tekstów; wykonawczyni takich piosenek jak „Tańczące Eurydyki”, „Bal u Posejdona” i „Człowieczy los”.

1982 - W Warszawie zmarł Adam Kreczmar, poeta, satyryk.

1989 - Papież Jan Paweł II mianował biskupa Józefa Kowalczyka nuncjuszem apostolskim w Polsce. Był to pierwszy po II wojnie światowej tej rangi przedstawiciel Watykanu w Polsce.

1991 - Polska uznała niepodległość Litwy.

1992 – W nadleśnictwie Rudy Raciborskie wybuchł pożar, w wyniku którego w ciągu tygodnia spłonęło ponad 9 tys. hektarów lasu. W akcji gaśniczej brało udział 10 tys. osób. Było to największe takie zdarzenie w dziejach powojennej Polski.

2000 - W Warszawie zmarł Wojciech Żukrowski, prozaik, poeta, eseista; autor „Kamiennych tablic”, „Skąpanych w ogniu”, opowiadań wojennych „Z kraju milczenia”, a także książek dla dzieci.

2006 - „Przegląd Sportowy” opublikował tzw. listę Fryzjera i opisał aferę korupcyjną w środowisku polskiej piłki nożnej.

2011 - W Warszawie zmarła Maria Ginter, pisarka, rzeźbiarka, malarka, sportsmenka; żołnierz Armii Krajowej, uczestniczka Powstania Warszawskiego.

2013 - We Wrocławiu zmarł Józef Łukaszewicz, wybitny matematyk, uczeń Hugo Steinhausa, żołnierz 7 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej, rektor Uniwersytetu Wrocławskiego, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej.

2017 – We Wrocławiu zmarł Adam Wójcik, wielokrotny reprezentant Polski w koszykówce, ośmiokrotny mistrz Polski, przez 20 sezonów występował w polskiej ekstraklasie; zdobył 10 087 punktów.

2022 – W Krakowie zmarła w wieku 111 lat najstarsza w tamtym momencie Polka, pianistka Wanda Szajowska.

27 sierpnia

-----------

1492 - Jan Olbracht został jednomyślnie wybrany na króla Polski przez grupę elektorów, w skład której wchodzili: prymas, biskupi, kasztelanowie, wojewodowie, a także przedstawiciele Gdańska, Elbląga i Torunia.

1545 - W Krakowie zmarł Piotr Gamrat, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski (1540-1545).

1576 – Zmarł Tycjan, czołowy przedstawiciel weneckiego renesansu i jeden z największych malarzy w dziejach.

1823 - W Warszawie zmarł Szczepan Hołowczyc, arcybiskup metropolita warszawski, prymas Królestwa Polskiego.

1870 - W Warszawie zmarł generał Tomasz Łubieński, uczestnik wojen napoleońskich, szef szwadronu pułku szwoleżerów gwardii (1807), dowódca 8 pułku szwoleżerów-lansjerów; w powstaniu listopadowym dowódca dywizji jazdy, następnie szef Sztabu Głównego.

1894 - W Drohobyczu urodził się Kazimierz Wierzyński, poeta, współtwórca grupy „Skamander”.

1896 - We Lwowie urodził się Jan Mazurkiewicz, żołnierz Legionów Polskich, oficer WP, w czasie II wojny światowej najpierw zastępca, a następnie szef Kedywu KG AK; podczas Powstania Warszawskiego dowódca Zgrupowania „Radosław”.

1898 – Urodził się Bolesław Kontrym – bohater Powstania Warszawskiego (dowodził szturmem na budynek PAST-y), a także cichociemny, zaś w II RP wyższy oficer Policji Państwowej. Pod koniec wojny dowodził batalionem w dywizji gen. Maczka. Po powrocie do Polski został uwięziony i w 1953 r. stracony. Jego szczątki IPN odkrył w kwaterze „na Łączce”.

1906 - Udany zamach Organizacji Bojowej PPS na tymczasowego generała-gubernatora Warszawy i guberni warszawskiej Nikołaja Wonlarlarskiego.

1914 - Rozkaz Naczelnej Komendy armii austro-węgierskiej dotyczący utworzenia Legionów Polskich - Zachodniego w Krakowie i Wschodniego we Lwowie.

1922 - W Berlinie założono Związek Polaków w Niemczech.

1925 – Urodził się Zygmunt Broniarek – dziennikarz, w czasach PRL-u czołowy specjalista w sprawach zagranicznych (głównie amerykańskich).

1928 - Polska podpisała tzw. pakt Brianda-Kelloga, wielostronną umowę międzynarodową dotyczącą pokojowego regulowania sporów.

1931 - W Abbeville we Francji urodził się Roman Opałka, malarz, grafik.

1939 - Na stadionie warszawskiej Legii piłkarska reprezentacja Polski pokonała 4:2 drużynę Węgier - wicemistrzów świata. Był to ostatni mecz polskiej reprezentacji przed wybuchem II wojny światowej.

1941 – W Kamieńcu Podolskim na dawnych polskich Kresach Wschodnich Niemcy zamordowali ponad 23 tys. Żydów.

1942 - Komendant Główny Armii Krajowej gen. Stefan Rowecki rozwiązał organizację wywiadowczą „Muszkieterów”.

1944 - Powstanie Warszawskie: Niemcy po ciężkich walkach zajęli katedrę warszawską.

1946 - Przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Krakowie rozpoczął się proces nazistowskiego zbrodniarza Amona Goetha, komendanta niemieckiego obozu koncentracyjnego Plaszow.

1955 - Do Polski powrócił z ZSRR Antoni Pajdak, polityk PPS, jeden z aresztowanych w 1945 r. przez NKWD przywódców Polskiego Państwa Podziemnego; w Moskwie był sądzony w odrębnym procesie i skazany na pięć lat pozbawienia wolności; po odbyciu kary zesłano go do Krasnojarskiego Kraju.

1964 - Urodził się Andrzej Chyra, aktor Nowego Teatru w Warszawie; wystąpił w filmach „Dług”, „Komornik” i „Wszyscy jesteśmy Chrystusami”.

1971 - Premiera filmu „Nie lubię poniedziałku” w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego.

1980 – Negocjujący ze strajkującymi stoczniowcami w Szczecinie wicepremier Kazimierz Barcikowski odrzucił żądanie utworzenia wolnych związków zawodowych.

1980 - Dziennikarze przebywający na Wybrzeżu zaprotestowali przeciw dezinformacji i nieobiektywnym komentarzom centralnej prasy.

2003 - Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski odsłonił pomnik Lotników Polskich na Polu Mokotowskim w Warszawie.

2005 - Odbył się ingres arcybiskupa metropolity krakowskiego Stanisława Dziwisza do katedry na Wawelu.

2022 – W Rzeszowie zmarł Tadeusz Ferenc, prezydent Rzeszowa w latach 2002-2021.

2022 – W Monachium zmarł Bolko, książę von Pless, hrabia von Hochberg, baron na Książu. Był wnukiem ostatnich właścicieli Książa i Pszczyny. Od 2015 r. honorowy obywatel Wałbrzycha.

28 sierpnia

-----------

1652 - W Łowiczu zmarł Maciej Łubieński, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski (1641-1652).

1749 – Urodził się Johann Wolfgang von Goethe, jeden z największych poetów w dziejach romantyzmu, a przez kilka lat także minister księstwa Saksonii-Weimar. W tym charakterze odwiedził Kraków, Wieliczkę i Tarnowskie Góry, a w tym ostatnim mieście zwiedził kopalnię srebra.

1765 - Urodził się Tadeusz Czacki, uczony, współzałożyciel Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, organizator Liceum Krzemienieckiego, współtwórca Konstytucji 3 maja.

1911 - We Lwowie urodził się Artur Młodnicki, aktor, wystąpił m.in. w filmie „Popiół i diament” oraz serialu „Stawka większa niż życie”.

1926 - Marszałek Józef Piłsudski został mianowany Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych.

1927 - W Spale odbyły się pierwsze ogólnopolskie dożynki z udziałem prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

1931 – Urodził się Stefan Olszowski, czołowa postać obozu władzy za czasów Edwarda Gierka i w początkowym okresie rządów Wojciecha Jaruzelskiego. Przeciwnik porozumienia z „Solidarnością”. Do 1985 r. był ministrem spraw zagranicznych, po czym wyjechał do USA.

1932 - W Berlinie Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura na samolocie RWD-6 zwyciężyli w największej międzywojennej imprezie lotnictwa sportowego - Międzynarodowych Zawodach Samolotów Turystycznych (Challenge International des Avions de Tourisme).

1938 - Urodził się Józef Kowalczyk, nuncjusz apostolski w Polsce w latach 1989-2010, a następnie do 2014 r. metropolita gnieźnieński i prymas Polski.

1938 - W Stoczni Gdyńskiej położono stępkę pod drobnicowiec SS „Olza” - pierwszy statek pełnomorski zbudowany w polskiej stoczni po odzyskaniu niepodległości.

1939 - Adolf Hitler wyznaczył nowy termin ataku na Polskę - 1 września; według wcześniejszych ustaleń atak nastąpić miał 26 sierpnia rano, jednak 25 sierpnia Hitler, m.in. na wieść o podpisaniu polsko-brytyjskiego traktatu o wzajemnej pomocy, wstrzymał decyzję o rozpoczęciu działań wojennych.

1939 - Niemieccy dywersanci dokonali zamachu bombowego na dworcu kolejowym w Tarnowie; w jego wyniku 14 osób zginęło, a 38 zostało rannych.

1944 - Powstanie Warszawskie: Niemcy zajęli gmach Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych.

1946 - W więzieniu w Gdańsku straceni zostali Danuta Siedzikówna (niespełna 18-letnia sanitariuszka 5 Wileńskiej Brygady AK, ps. „Inka”) oraz ppor. Feliks Selmanowicz, ps. „Zagończyk”, dowódca plutonu w tej formacji.

1946 - W Warszawie urodził się Michał Komar, krytyk literacki, pisarz, wydawca.

1958 - W zabrzańskiej kopalni „Makoszowy” w pożarze, który wybuchł 300 m pod ziemią, zginęło 72 górników, a 87 ciężko zatruło się czadem.

1959 - W Nowym Jorku zmarł Rafał Lemkin, polski prawnik pochodzenia żydowskiego; twórca pojęcia „ludobójstwo”; jego prace z zakresu prawa karnego i międzynarodowego stały się m.in. podstawą aktu oskarżenia przeciwko nazistom w procesie norymberskim; opracował Konwencję w sprawie Zapobiegania i Karania Zbrodni Ludobójstwa przyjętą w 1948 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ.

1963 - W Bytomiu urodził się Waldemar Legień, judoka, mistrz olimpijski z Seulu (1988) i Barcelony (1992); wielokrotny medalista mistrzostw świata i Europy.

1980 - Lech Wałęsa wygłosił przy bramie Stoczni Gdańskiej przemówienie, w którym apelował do załóg w zakładach całej Polski o zgłaszanie akcesu do Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, ale bez przerywania pracy.

1980 - Początek strajku w kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju, pierwsza taka akcja w górnictwie.

1987 - Premiera filmu „Życie wewnętrzne” w reżyserii Marka Koterskiego.

1988 - Biuro Polityczne KC PZPR podjęło decyzję, że wydane przez Lecha Wałęsę „Oświadczenie w sprawie dialogu” może być uznane za wstęp do podjęcia rozmów.

1989 - W Warszawie zmarł Jerzy Hryniewiecki, architekt, urbanista, jeden z projektantów Stadionu Dziesięciolecia w Warszawie.

1991 - W Gdańsku odkryto masowy grób 38 obrońców Poczty Gdańskiej zamordowanych w 1939 r. przez Niemców.

1995 - W Paryżu zmarł Gerard Wilk, tancerz, choreograf, pedagog.

2002 - W Warszawie zmarł Bogdan Baer, aktor, reżyser teatralny.

2022 – We Wrocławiu w wieku 106 lat zmarł Stefan Arczyński, fotograf urodzony w rodzinie Polaków w Niemczech, w 1938 r. wcielony przymusowo do armii niemieckiej. Wykonywał fotografie na froncie wschodnim, m.in. pod Stalingradem. W 1943 r. trafił do niewoli sowieckiej. Po uwolnieniu założył zakład fotograficzny we włączonym do Polski Wrocławiu. Był autorem licznych zdjęć tego miasta.

29 sierpnia

-----------

1526 - W bitwie z Turkami pod Mohaczem zginął Ludwik II Jagiellończyk, król Czech i Węgier.

1540 - W Skierniewicach zmarł Jan Latalski, arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski (1537-1540).

1602 - W Lublinie zmarł Sebastian Fabian Klonowic, poeta, burmistrz lubelski, autor m.in. satyry „Worek Judaszów” oraz poematu „Flis”.

1756 - W Żninie urodził się Jan Śniadecki, astronom, matematyk, filozof.

1895 - W Krakowie urodził się Jerzy Kirchmayer, w czasie kampanii wrześniowej oficer sztabu Armii „Pomorze”, następnie Komendy Głównej AK, współautor planu operacji „Burza”; generał WP, w maju 1950 r. aresztowany, a następnie skazany na dożywocie w jednym z najgłośniejszych procesów pokazowych stalinowskiej Polski - tzw. procesie generałów (wyszedł na wolność w 1955 r.).

1913 - W Krakowie urodził się Jan Ekier, pianista, pedagog, kompozytor.

1918 – Dekretem Rady Komisarzy Ludowych (rządu bolszewickiej Rosji) formalnie anulowano akty rozbiorowe Rzeczypospolitej oraz przyznano Finlandii prawo do niepodległości.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: rozpoczęła się obrona Zamościa.

1930 - Marszałek Józef Piłsudski, pełniący funkcję premiera, na posiedzeniu Rady Ministrów postawił wniosek o rozwiązanie Sejmu; następnego dnia prezydent RP rozwiązał obie izby ustawodawcze.

1931 - W Truskawcu zginął w zamachu zorganizowanym przez ukraińskich nacjonalistów Tadeusz Hołówko, działacz PPS, współpracownik Józefa Piłsudskiego, przedstawiciel ruchu prometejskiego; współtwórca BBWR, zwolennik dialogu z Ukraińcami oraz stworzenia federacji państw środkowo- i wschodnioeuropejskich, stanowiącej przeciwwagę dla ZSRR.

1941 - W wyniku katastrofy pociągu osobowego jadącego z Mińska Mazowieckiego do Warszawy zginęło 36 osób, a 70 zostało rannych; wśród ofiar śmiertelnych było kilkunastu niemieckich żołnierzy.

1943 - Oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii zamordowały w Budach Ossowskich na Wołyniu około 270 Polaków.

1944 - Niemcy zakończyli likwidację łódzkiego getta; z ponad 70 tys. osób, które jeszcze w lipcu 1944 r. przebywały w getcie, ponad 60 tys. zamordowano w komorach gazowych KL Auschwitz.

1944 – Poeta Powstania Warszawskiego, żołnierz Batalionu „Parasol” Józef Szczepański napisał wiersz „Czerwona zaraza” rozpoczynający się od słów: „Czekamy ciebie, czerwona zarazo, byś wybawiła nas od czarnej śmierci, byś nam Kraj przedtem rozdarwszy na ćwierci, była zbawieniem witanym z odrazą”.

1944 - USA i Wielka Brytania ogłosiły deklaracje, na mocy których żołnierzom Armii Krajowej przyznano pełnię praw kombatanckich.

1945 - W Kaliszu urodziła się Zdzisława Sośnicka, piosenkarka, kompozytorka.

1949 - W więzieniu mokotowskim w Warszawie stracony został Adam Doboszyński, przedwojenny działacz Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego. W 1936 r. zorganizował atak endeckiej bojówki na policję w Myślenicach, w czasie wojny nawoływał do obalenia premiera Sikorskiego i został internowany na Wyspie Węży. W 1946 r. wrócił do kraju, został oskarżony o współpracę z obcym wywiadem i skazany na śmierć.

1949 - Na poligonie w Semipałatyńsku została przeprowadzona pierwsza eksplozja bomby atomowej zbudowanej przez ZSRR.

1957 - Urodził się Grzegorz Ciechowski, muzyk, kompozytor, instrumentalista, wokalista, lider zespołu Republika.

1972 - W Warszawie zmarł Jan Kreczmar, aktor, reżyser teatralny, wieloletni rektor PWST w Warszawie; wystąpił m.in. w filmach „Lalka” i „Życie rodzinne”.

1972 - Premiera filmu „Dziewczyny do wzięcia” w reżyserii Janusza Kondratiuka.

1980 - W Jastrzębiu-Zdroju powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, na czele którego stanął Jarosław Sienkiewicz.

1982 - Służba Bezpieczeństwa aresztowała Zbigniewa Romaszewskiego, działacza opozycji, współorganizatora podziemnego Radia Solidarność.

1987 - W Skolimowie zmarł Henryk Bąk, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Eroica”, „Kwiecień” oraz serialu „Przygody psa Cywila”.

2016 - W Genewie zmarł prof. Bronisław Baczko, filozof i historyk idei. Początkowo związany z powojennym obozem władzy (zaczynał jako oficer polityczny w armii Berlinga), na fali kampanii antysemickiej po marcu 1968 zmuszony do emigracji. Autor takich prac jak „Rousseau: samotność i wspólnota” i „Jak wyjść z Terroru: Termidor a Rewolucja”.

2018 – W Warszawie zmarł Sylwester Kozera, muzyk, współtwórca Kapeli Czerniakowskiej, znawca warszawskiej muzyki ulicznej.

30 sierpnia

-----------

1505 - W Krakowie zmarła Elżbieta Habsburg zwana Rakuszanką, żona króla Kazimierza IV Jagiellończyka; matka polskich władców Jana I Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta I Starego, a także króla Czech i Węgier - Władysława II Jagiellończyka.

1579 - Wojska króla Stefana Batorego zdobyły Połock zajęty przez Moskwę.

1701 – W Słupsku (wtedy Stolp) została spalona na stosie Kathrin Zimmermann, miejscowa zielarka oskarżona o czary i konszachty z diabłem.

1804 - Urodził się Aleksander Chodźko, slawista, orientalista, poeta, profesor College de France.

1809 - Zmarł Ignacy Potocki, pisarz, polityk, marszałek wielki litewski, członek Komisji Edukacji Narodowej, przewodniczący Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych; przywódca stronnictwa patriotycznego w czasie Sejmu Czteroletniego; jeden z autorów Konstytucji 3 maja.

1866 - Urodził się Konstanty Skirmunt, członek Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, minister spraw zagranicznych (1921-1922), poseł na Sejm; w latach 1929-1934 ambasador RP w Londynie.

1902 - Urodził się Józef Maria Bocheński, filozof, dominikanin, sowietolog; ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej i kampanii polskiej 1939 r., uczestnik bitwy pod Monte Cassino.

1909 - Urodził się Tadeusz Sołtyk, inżynier, konstruktor pierwszego polskiego samolotu odrzutowego (szkolno-treningowego TS-11 Iskra).

1914 – Koniec bitwy pod Tannenbergiem w pobliżu dzisiejszego Grunwaldu – najważniejszego starcia w trakcie I wojny światowej na terenie obecnej Polski. Zwycięstwo wojsk niemieckich dowodzonych przez Paula von Hindenburga nad rosyjskimi.

1919 - We Lwowie urodziła się Ryszarda Hanin, aktorka, wystąpiła m.in. w serialach „Noce i dnie” oraz „Polskie drogi”.

1925 - Urodził się Zbyszko Siemaszko, polski fotografik, żołnierz 3 Brygady Wileńskiej Armii Krajowej.

1930 - Rozwiązanie Sejmu i Senatu, poprzedziło atak sanacji na opozycję z „Centrolewu”. Jej przywódcy zostali bez wyroku sądowego osadzeni w twierdzy brzeskiej.

1939 - Ogłoszenie mobilizacji powszechnej w Polsce; wstrzymane na 24 godziny na skutek interwencji ambasad Francji i Wielkiej Brytanii.

1939 - Na rozkaz Dowództwa Floty trzy niszczyciele: ORP „Błyskawica”, ORP „Burza” i ORP „Grom”, opuściły port w Gdyni i skierowały się do Wielkiej Brytanii.

1942 - Zakończenie ewakuacji Armii Polskiej (Andersa) i towarzyszących im cywilów z ZSRR.

1942 - Okupacyjne władze niemieckie przeprowadziły likwidację getta w Nowym Targu, w którym przebywało ok. 2,5 tys. Żydów; ok. 1,5 tys. z nich Niemcy zamordowali na miejscowym cmentarzu żydowskim, 100 osób umieścili w obozie pracy przymusowej, pozostałych mieszkańców getta wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu.

1943 - W Woli Ostrowieckiej na Wołyniu oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii zamordowały około 600 Polaków, wśród nich 150-200 kobiet i dzieci; do masakry Polaków dokonanej przez UPA doszło również w miejscowościach sąsiadujących z Wolą Ostrowiecką, m.in. w Ostrówkach - około 500 zabitych, Kątach - około 200 zabitych, i Jankowcach - ponad 80 zabitych.

1943 - W koloniach Nowy i Stary Gaj na Wołyniu oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii zamordowały około 600 Polaków.

1944 - Powstanie Warszawskie: oddziały niemieckie zamordowały 300 rannych i chorych przebywających w Szpitalu Jana Bożego przy ul. Bonifraterskiej.

1945 - Rozpoczął się pierwszy ogólnopolski Zjazd Związku Zawodowego Literatów Polskich; na przewodniczącego związku wybrano Jarosława Iwaszkiewicza.

1946 - W Neapolu zmarł mjr Henryk Sucharski, dowódca obrony Westerplatte.

1951 - Wprowadzono kartki żywnościowe na mięso, przetwory mięsne i tłuszcze.

1952 - W Poznaniu urodził się Wojciech Fibak, jeden z najlepszych polskich tenisistów, czterokrotny ćwierćfinalista turniejów wielkoszlemowych, zwycięzca Australian Open w grze podwójnej (1978); przedsiębiorca, kolekcjoner sztuki.

1953 - W Katowicach urodził się Lech Majewski, reżyser, scenarzysta, poeta, prozaik, malarz; autor filmów „Rycerz”, „Wojaczek”, „Angelus” oraz „Młyn i krzyż”.

1971 - W Szczecinie urodziła się Katarzyna Nosowska, wokalistka występująca z zespołem Hey, a także solo, autorka tekstów.

1978 - W Liss w Anglii zmarł Henryk Zygalski, matematyk, kryptolog, współautor złamania kodu niemieckiej maszyny szyfrującej „Enigma”.

1980 - W Szczecinie Kazimierz Barcikowski i Marian Jurczyk podpisali porozumienie pomiędzy przedstawicielami władz a Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym.

1980 - W Gdańsku parafowano dokument postanawiający, że w zakładach pracy mogą powstać wolne związki zawodowe z prawem do strajku.

1980 - V Plenum KC PZPR zatwierdziło porozumienie zawarte w Szczecinie i podjęło decyzję o podpisaniu porozumienia w Gdańsku.

1981 - W Nasielsku urodził się Tomasz Majewski, lekkoatleta, dwukrotny mistrz olimpijski w pchnięciu kulą: Pekin (2008), Londyn (2012).

1997 - W Karlsruhe zmarł Ernest (Ernst) Wilimowski, piłkarz, zawodnik m.in. Ruchu Chorzów, z którym czterokrotnie zdobywał mistrzostwo Polski, dwukrotny król strzelców rozgrywek ligowych; wielokrotny reprezentant Polski, w czasie mistrzostw świata w 1938 r. w meczu z Brazylią strzelił 4 bramki; w 1939 r. przyjął obywatelstwo niemieckie, w następnych latach występował w reprezentacji Niemiec.

2014 - Donald Tusk został wybrany na przewodniczącego Rady Europejskiej.

2014 - Na terenie Stoczni Gdańskiej otwarto Europejskie Centrum Solidarności.

2020 – W Przemyślu zmarł Jan Zrajko, w PRL-u działacz opozycji, w 1981 r. był współtwórcą i przywódcą NSZZ Indywidualnego Rzemiosła „Solidarność”.

2022 – W Moskwie zmarł Michaił Gorbaczow, ostatni przywódca ZSRR, autor polityki pierestrojki, która przyspieszyła przemiany polityczne w Polsce i innych krajach bloku komunistycznego. (PAP)

jkrz/ dki/