Autorzy publikacji (https://doi.org/10.1021/acs.jmedchem.6c00991) przypomnieli, że fentanyl i jego pochodne w samych Stanach Zjednoczonych odpowiadają za dziesiątki tysięcy zgonów rocznie. Opioid ten jest wielokrotnie silniejszy od morfiny, a jego przedawkowanie może prowadzić do zahamowania oddychania oraz śmierci.

Od kilku lat naukowcy pracują nad szczepionkami, które pobudzałyby układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał wiążących fentanyl we krwi i uniemożliwiających mu dotarcie do mózgu. Żadna taka szczepionka nie została jednak dotąd dopuszczona do stosowania, a większość projektów znajduje się na etapie badań przedklinicznych lub wczesnych badań klinicznych.

Jednym z głównych ograniczeń jest wysoka swoistość powstających preparatów. Oznacza to, że działają one na konkretną substancję, np. wyłącznie na fentanyl lub jedną z jego pochodnych. Tymczasem - co podkreślili badacze - na rynku cały czas pojawiają się nowe syntetyczne narkotyki z tej grupy.

Naukowcy ze Scripps Research Institute (USA) postanowił stworzyć szczepionkę, która omijałaby ten problem, działając na całą grupę substancji fentanylowych. W tym celu wykorzystali zmodyfikowaną cząsteczkę, której budowa różniła się od klasycznego fentanylu, ale zachowała część jego elementów chemicznych. Połączyli ją z białkiem nośnikowym i wykorzystali jako składnik szczepionki.

Gotowy preparat podano myszom w czterech dawkach. Okazało się, że układ odpornościowy zwierząt wytworzył przeciwciała zdolne do wiązania nie tylko fentanylu, ale także kilku jego pochodnych, w tym karfentanylu, acetylfentanylu i furanylfentanylu. Jednocześnie przeciwciała nie reagowały z opioidami stosowanymi w medycynie, takimi jak morfina czy oksykodon.

Gdy po ośmiu tygodniach zaszczepionym gryzoniom podano fentanyl, nie doszło u nich do silnych zaburzeń oddychania, które normalnie występują po wysokich dawkach tego narkotyku. Dodatkowe analizy wykazały, że ilość fentanylu docierającego do mózgu była w tej grupie o ok. 70 proc. mniejsza niż u myszy z grupy kontrolnej.

„Nasze badanie pokazuje, że nie musimy starać się nadążać za każdym nowym narkotykiem, jaki pojawia się na rynku. Ucząc układ odpornościowy rozpoznawania całej grupy związków fentanylowych, a nie tylko pojedynczych struktur, możemy wyprzedzić producentów i handlarzy tych nielegalnych substancji” - powiedział główny autor publikacji prof. Kim Janda.

Autorzy podkreślili, że potrzebne są jeszcze badania kliniczne oceniające bezpieczeństwo i skuteczność szczepionki u ludzi. Mają nadzieję, że w przyszłości podobne rozwiązanie mogłoby znaleźć zastosowanie m.in. w programach leczenia uzależnień lub ochrony osób szczególnie narażonych na kontakt z fentanylem.

Katarzyna Czechowicz (PAP)

kap/ zan/