„Kongres zaleca, by Polska unikała zbytniej regulacji zadań własnych, jak i zleconych (samorządowi) i umożliwiła wszystkim szczeblom władz ustanowienie podatków lokalnych; zachęcił też do regularnego monitorowania wdrażania nowej ustawy o dochodach jednostek samorządu lokalnego (…) Kongres zalecił też Polsce podpisanie i ratyfikowanie Protokołu Dodatkowego do Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego, dotyczącego prawa do uczestniczenia we władzy lokalnej” – poinformował Kongres w komunikacie.

Debata na temat raportu, który powstał w trakcie dwóch wizyt monitoringowych w Polsce – w październiku 2024 r. i w maju br. – odbyła się we wtorek po południu w siedzibie Rady Europy w Strasburgu.

– Podkreślamy zmiany pozytywne; obecne tendencje w Polsce są rzeczywiście zachęcające, ale wciąż są obszary, które wymagają ciągłej uwagi i poprawy – powiedział w trakcie debaty jeden ze sprawozdawców, Andrew Boff.

Raport analizuje przestrzeganie zobowiązań dotyczących Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego, ratyfikowanej przez Polskę w 1994 roku. Opisuje sytuację demokracji lokalnej w Polsce pod kątem kolejnych artykułów tego dokumentu. Dokumenty monitorujące przestrzeganie Karty przyjmowane są cyklicznie, a poprzedni raport na temat Polski powstał w 2019 roku.

Już wówczas wskazywano, że niektóre zadania, które wcześniej należały do samorządu lokalnego i regionalnego, zostały w Polsce ponownie scentralizowane. Sześć lat później – według sprawozdawców – ta praktyka się utrzymuje.

Autorzy raportu uznali też – w trakcie dwóch wizyt monitoringowych – że władze lokalne mają problemy, ze względów finansowych, z zatrudnianiem odpowiedniego wykwalifikowanego personelu administracyjnego. Niektórzy samorządowcy, z którymi rozmawiali sprawozdawcy, skarżyli się, że personel ten jest niewystarczający w porównaniu z dużym zakresem zadań i spraw, którymi się zajmuje.

Autorzy raportu zaznaczają, że w Polsce przyjęta została nowa ustawa o finansowaniu Jednostek Samorządu Terytorialnego. Odnotowują, że podczas wizyty monitoringowej rozmówcy delegacji często wskazywali, że „skutków nowej ustawy nie można jeszcze określić”. Druga wizyta sprawozdawców Kongresu Władz Lokalnych odbyła się w maju br., a więc pięć miesięcy po uchwaleniu ustawy.

Relacjonując rozmowy w Polsce z przedstawicielami samorządu lokalnego, powiatowego i regionalnego, autorzy raportu zauważają, że zdaniem samorządowców subsydia centralne, przyznawane władzom lokalnym na obowiązkowe zadania, a także na zadania zlecone, nie pokrywają faktycznych kosztów ich wykonania.

Jednocześnie – jak wynika z raportu – sprawozdawcy uznali, że wiele zapisów Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego jest w Polsce stosowanych.

Dokument porusza także temat trwającej za wschodnią granicą Polski inwazji rosyjskiej na Ukrainę. Sprawozdawcy podkreślają, że wojna miała znaczne skutki dla samorządów w krajach przyfrontowych, a samorządy wykonały znaczną część zadań, których celem była pomoc uchodźcom. „Sprawozdawcy przyznają, że władze regionalne okazały się nie tylko pierwszymi, które odpowiedziały (na sytuację), ale też okazały się filarami wytrwałości i solidarności w tym bezprecedensowym kryzysie” – czytamy.

Europejska Karta Samorządu Lokalnego została przyjęta w 1985 roku. Trwająca w Strasburgu sesja Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych, reprezentującego samorządowców z 46 państw Rady Europy, odbywa się w 40-lecie przyjęcia Karty. Dokument dotyczy m.in. zakresu działań samorządu lokalnego, zasad finansowania społeczności lokalnych, prawa społeczności lokalnej do zrzeszania się. Karta ma znaczenie dla prawa polskiego – jej pierwszy punkt głosi, że zasada samorządności lokalnej musi być uznana w prawie wewnętrznym „oraz, w miarę możliwości, w Konstytucji”.

awl/ mal/ mam/