Najwyższa Izba Kontroli opublikowała raport na temat programu „Centra opiekuńczo-mieszkalne”, którego celem było stworzenie miejsc dziennego i całodobowego pobytu dla dorosłych osób z orzeczeniem o niepełnosprawności. NIK skontrolowała działalność programu od jego założenia, tj. od lipca 2019 r., do końca czerwca 2024 r.

Program realizowany był w dwóch modułach. W Module I uruchomiono 44 centra opiekuńczo-mieszkalne z  807 miejscami, wśród których było 271 miejsc na pobyt całodobowy. Moduł II obejmował natomiast funkcjonowanie placówek. Według  danych od początku realizacji programu do czerwca 2024 r. z 44 założonych placówek skorzystało 1287 osób z niepełnosprawnościami, w tym 418 osób z pobytu całodobowego i 869 z pobytu dziennego.

Na realizację programu w latach 2020-2023 wydano łącznie ponad 270 mln zł, w tym ok. 196 mln zł na realizację zadań z Modułu I, i ok. 44 mln zł na realizację zadań z Modułu II. Izba zaznaczyła, że kwota niewykorzystanych środków wyniosła 49,5 mln zł, co doprowadziło do odstąpienia od przetargów i oszczędności w ich przebiegu.

Pomoc nie dla wszystkich

Jak wynika z raportu NIK, w większości skontrolowanych samorządów ilość miejsc w centrach opiekuńczo-mieszkalnych była niewystarczająca. Taka sytuacja miała miejsce w 83 proc. gmin i powiatów, w których kandydatom wydawano decyzje odmowne lub umieszczano ich na liście rezerwowej. 

„W skontrolowanych placówkach wydano łącznie 57 decyzji odmawiających wsparcia, w tym 46 osobom z niepełnosprawnościami w stopniu znacznym i 11 w stopniu umiarkowanym. W żadnej jednostce nie przyznano miejsca osobie, która nie spełniała wymogów Programu” – dodała NIK.

Nieprawidłowości w przygotowaniu programu

Po przeprowadzonej kontroli NIK poinformowała, że program „Centra opiekuńczo-mieszkalne” został nieprawidłowo i nierzetelnie przygotowany i wdrożony przez Ministra Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej. Nieprawidłowości dotyczyły m.in. braku analizy skali potrzeb i wielokrotnych zmian zasad w czasie trwania kolejnych edycji programu.

„Zmiany te wpłynęły także na zmniejszenie zainteresowania Programem – na realizację Modułu I w edycji 2023 samorządy złożyły o 90 proc. wniosków mniej niż w edycji 2019 i o 87 proc. wniosków mniej niż w edycji 2021” – przekazała Izba.

W przeprowadzonej kontroli urzędnicy zwrócili uwagę, że umowy między MRPiPS a wojewodami zawierane były z dużym opóźnieniem, niekiedy nawet w połowie roku. Taka sytuacja doprowadziła do utrudnień w funkcjonowaniu centrów, co zaburzało ich płynność finansową i powodowało konieczność zabezpieczenia w budżecie samorządów środków własnych niezbędnych do utrzymania placówki. 

Jak wskazano w raporcie, średni czas od zatwierdzenia listy wniosków do zawarcia umowy z wojewodą wynosił 67 dni, przy czym najkrótszy okres to 7 dni a najdłuższy aż 176.

„W przypadku 83 proc. wniosków minister nie dochował terminu ich weryfikacji, zatem nie mógł wywiązać się z zadań dotyczących przekazywania środków finansowych” – zaznaczyła Izba dodając, że minister nie sporządzał żadnych analiz dotyczących programu, a od roku 2021 nie sporządzał nawet rocznych sprawozdań zbiorczych z jego realizacji.

„W konsekwencji minister nie dysponował podstawowymi danymi dotyczącymi Programu, m.in. odnoszącymi się do liczby centrów, miejsc i uczestników, a nawet kwot wydatkowanych na realizację poszczególnych zadań” – wyjaśniła NIK.

Nierówne finansowanie samorządów

Podczas kontroli NIK zwróciła też uwagę na zasady finansowania centrów opiekuńczo-mieszkalnych. W pierwszych edycjach programu wysokość środków przeznaczonych na uczestnika wynosiła odpowiednio 20 zł za godzinę w ramach pobytu dziennego i nie więcej niż 5 tys. zł miesięcznie w ramach pobytu całodobowego. 

W związku ze wzrostem cen usług i towarów i wyższymi kosztami pracowniczymi, w 2023 r. kwotę środków w ramach usług dziennych zwiększono do 22 zł za godzinę, jednak nie zwiększono kwoty wsparcia w przypadku usług całodobowych, co zdaniem NIK nie zachęca samorządów do skorzystania z programu.

„Ponadto zwiększona kwota dotyczy wyłącznie samorządów, które przystąpiły do Programu w ostatnich dwóch edycjach, a jednostki realizujące go od roku 2019 nadal otrzymują wsparcie w wysokości 20 zł za godzinę. Powoduje to nierówne traktowanie gmin i powiatów, które wcześniej zdecydowały się na udział w Programie” – zaznaczono w raporcie.

NIK zaznaczyła też, że w żadnej edycji programu nie poruszono kwestii dofinansowania centrów po wyznaczonym okresie istnienia. Zgodnie z europejskimi wytycznymi, wsparcie powinno być udzielane tak długo, jak jest niezbędne, a minister twierdzi, że po zakończeniu pięcioletniego okresu działalności centrów, będą one prowadzone przez samorządy na ich koszt. Jednak jak wskazała NIK, żaden z wójtów czy starostów nie zobowiązał się do dalszego prowadzenia centrum przy braku dofinansowania.

„Bez dofinansowania większość centrów przestanie istnieć, a osoby z niepełnosprawnościami będą musiały szukać innego miejsca i sposobu wsparcia” – poinformowała Izba.

Samorządy dobrze realizowały zadania wynikające z programu

W opublikowanym raporcie NIK wykazała, że samorządy biorące udział w programie „prawidłowo realizowały zadania” i osiągnęły efekty zakładane we wnioskach o finansowanie przedsięwzięć centrów opiekuńczo-mieszkalnych. Wsparciem obejmowano wyłącznie osoby spełniające wymogi, a uczestnicy otrzymywali pomoc dostosowaną do ich potrzeb.

Gminy i powiaty prawidłowo rozliczały też otrzymane środki. Kontrolerzy wskazali, że we wszystkich skontrolowanych jednostkach poniesione wydatki były przewidziane w kosztorysach, a niewykorzystane środki były terminowo zwracane do wojewody.

Izba podkreśliła jednak, że mimo chęci, samorządy nie mogły zapewnić wystarczającego dostępu do programu, gdyż zapotrzebowanie na wsparcie realizowane w centrach znacznie przewyższało liczbę oferowanych tam miejsc.

W wyniku przeprowadzonej Kontroli NIK wniosła szereg zaleceń dotyczących dalszego funkcjonowania programu, w tym: ustawowe usytuowanie w systemie pomocy społecznej centrów opiekuńczo-mieszkalnych, podjęcie działań w celu nowelizacji ustawy o pomocy społecznej, zapewnienie dofinansowania centrów po upływie okresu wskazanego w programie, zrównanie kwoty dofinansowania za godzinę pobytu uczestnika w ramach trybu dziennego, Zawieranie z wojewodami umów dotyczących realizacji Modułu II w terminach umożliwiających samorządom ciągłość finansowania działalności, wzmocnienie nadzoru nad przebiegiem programu i zapewnienie samorządom dostępu do baz danych z informacjami dotyczącymi liczby osób z niepełnosprawnościami.

Ponadto we wnioskach do wojewodów NIK wniosła o realizację zadań zgodnie z postanowieniami umów zwartych z MRPiPS i zasad wynikających z dokumentów programowych oraz o prowadzenie kontroli w samorządach realizujących program. NIK zaapelowała również do gmin i powiatów o  zapewnienie potrzeb osobom z niepełnosprawnościami według „Ogólnoeuropejskich wytycznych dotyczących przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności” i o przestrzeganie postanowień umów i zasad zawartych w dokumentach.

„Centra opiekuńczo-mieszkalne” to program Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, którego celem jest stworzenie dorosłym osobom z orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności warunków do niezależnego funkcjonowania. Program został przygotowany dla jednostek samorządu terytorialnego otrzymujących dofinansowanie na tworzenie i działalność placówek przeznaczonych dla tej grupy osób. Według założeń resortu, wspólny pobyt mieszkańców w centrach ma wpływać pozytywnie na ich uspołecznienie, nawiązywanie relacji, podejmowanie aktywności na miarę możliwości i dawać szansę na samodzielne życie.

mc/