Jak podała Monika Kobylańska z katowickiego IPN, akcja rozpowszechniania znaczka ze złotym orłem rozpocznie się 15 czerwca i potrwa do 19 czerwca lub do wyczerpania się nakładu. Przypinkę będzie można odbierać bezpłatnie w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika oraz w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN im. gen. Janusza Gąsiorowskiego w Częstochowie.

Znaczek został wydany przez Oddziałowe Biuro Edukacji IPN w Katowicach. „Jego projekt jest symboliczny, nawiązuje do znaków i barw Górnego Śląska. Przedstawia złotego orła, wywodzącego się z herbu książąt opolskich, na błękitnym tle i z białą przepaską z krzyżem na piersiach. Za wzór sylwetki w przypince posłużył orzeł umieszczony na Gwieździe Górnośląskiej – odznaczeniu przyznawanym powstańcom śląskim za ich zasługi” – opisywała Kobylańska.

Podobnego orła zaprojektowano również na innych odznaczeniach honorujących walczących o włączenie Górnego Śląska do Polski: Krzyżu na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi czy Odznace Orła Górnośląskiego, a także w odznace 74 Górnośląskiego Pułku Piechoty. Orzeł z przepaską na piersiach znalazł się również w herbie używanym przez województwo śląskie w II Rzeczypospolitej, pojawiał się m.in. na naramiennikach lub patkach kołnierzy mundurów funkcjonariuszy Policji Województwa Śląskiego. Przypinka będzie rozdawana z kartonikiem z informacjami edukacyjnymi. Autorką projektu znaczka i kartonika jest Aleksandra Korol-Chudy.

Ustawa o ustanowieniu Narodowego Dnia Powstań Śląskich została przyjęta przez Sejm 12 maja 2022 r. Dzień wybrany na obchody jest symboliczny – 20 czerwca 1922 r. do Katowic wkroczyło Wojsko Polskie pod wodzą gen. Stanisława Szeptyckiego, dokonując objęcia pierwszej z wydzielonych stref regionu, które przyznano Polsce.

Jak przypominają przedstawiciele IPN, wydarzenia na Górnym Śląsku po I wojnie światowej były częścią walk o kształt granic odradzającego się wówczas państwa polskiego. Na mocy traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 r. postanowiono, że o przyszłości regionu, dotąd znajdującego się w granicach państwa niemieckiego, zadecyduje plebiscyt. Do czasu rozstrzygnięcia kwestii przynależności państwowej na górnośląskim obszarze plebiscytowym władzę zwierzchnią sprawować miała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku. Składała się ona z reprezentantów trzech zwycięskich mocarstw – Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch.

Po objęciu władzy w regionie przez ich przedstawicieli rozpoczęła się kampania propagandowa prowadzona przez obie strony sporu, która miała przekonać ludzi do oddania na nie swego głosu. Ostatecznie w plebiscycie, przeprowadzonym 20 marca 1921 r., za Polską zagłosowała mniejszość – nieco ponad 40 proc. uprawnionych. Wyniki ani nie rozstrzygnęły, ani nie zakończyły konfliktu o przynależność państwową regionu, bo poza zabiegami dyplomatycznymi Polski i Niemiec walka o niego toczyła się również z bronią w ręku. W 1919, 1920 i 1921 r. strona polska zainicjowała działania zbrojne – trzy powstania śląskie, w których brali udział zarówno Górnoślązacy, jak i ochotnicy z Polski.

Ostatnie z nich wybuchło już po plebiscycie, w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., wobec zagrożenia niekorzystnym dla II Rzeczypospolitej podziałem Górnego Śląska. Było najdłuższe i najbardziej krwawe spośród wszystkich trzech powstań, kończąc się rozejmem i wycofaniem wojsk obu stron. Ostatecznie o przynależności regionu zdecydowano na forum Ligi Narodów. II Rzeczypospolitej przyznano 29 proc. ziem obszaru plebiscytowego, na którym znajdowała się większość górnośląskiego przemysłu. Decyzję tę 20 października 1921 r. zaakceptowała Rada Ambasadorów w Paryżu, będąca organem wykonawczym Konferencji Pokojowej, nadzorującym realizację postanowień traktatu wersalskiego.

Wraz z częścią Śląska Cieszyńskiego z przyłączonych do Rzeczypospolitej ziem Górnego Śląska utworzono województwo śląskie. Dzięki uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej ustawie konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r., zawierającej Statut Organiczny Województwa Śląskiego, otrzymało ono szeroką autonomię w granicach państwa polskiego, objawiającą się przede wszystkim prawem do organizacji własnego sejmu, skarbu, szkolnictwa czy policji. (PAP)

kon/ joz/